Surinaamse plantages en Arnhemse aandeelhouders/eigenaren, 1863

Alles onder voorbehoud. Dit artikel zal voortdurend worden aangevuld en aangepast.

Financiële tegemoetkoming voor plantage-aandeelhouders
Op 1 juli 1863 werd de slavernij in Suriname officieel afgeschaft. De tot slaafgemaakten werden gedwongen om nog tien jaar op de plantages te blijven. De echte vrijheid brak pas in 1873 voor hen aan.

De ‘emancipatie van de slaven’, zoals de afschaffing van de slavernij in de 19e eeuw werd genoemd, gebeurde in Nederland later dan in andere Europese landen. Dit had ook te maken met de schadevergoeding die de plantage- en slaveneigenaren claimden. De Nederlandse regering moest, om een meerderheid in de Tweede Kamer te krijgen, eerst voldoende geld in huis hebben om de fl 300,00 per slaafgemaakte (op de Antillen fl 200,-) te kunnen uitkeren. Daar was twaalf miljoen gulden voor nodig, ongeveer 10% van de rijksbegroting.

De ‘compensatie’ werd zeer nauwkeurig geadministreerd. Daarom weten we nu wie de eigenaren c.q.. aandeelhouders van de plantages waren, waar ze woonden, wat hun beroep was, enz.

Wet afschaffing slavernij, 7-8-1862
De ‘Emancipatiewet’ werd op zeven augustus 1862 officieel ondertekend. In werking trad de wet bijna een jaar later, 1-7-1863.
© Nationaal Archief. Public Domain Mark 1.0 licentie (auteursrechtenvrij).

Zestien Arnhemmers en vijf plantages

Dankzij Bert Koene weten we dat van Vossenburg, die oorspronkelijk volledig in Arnhemse handen was, 46 personen recht hadden op de wettelijke financiële tegemoetkoming. Dit waren mensen die via vererving in het bezit waren gekomen van een deel van de plantage. Ze verdeelden voor de 236 tot slaafgemaakten op Vossenburg fl 70.800,- onder elkaar.

Het blijkt dat elf van die Vossenburggecompenseerden in Arnhem woonden. De familie op Ten Noort bijvoorbeeld, met ook elf gecompenseerden, had haar basis in Zutphen. Uit de administratie van het archief ‘Comptabel Beheer’ dat in het Nationaal Archief berust en online te raadplegen is, blijkt dat er naast Vossenburg nog vier andere Surinaamse plantages waren met in Arnhem wonende ‘compensatiegerechtigden’: de plantages t IJland, Adrichem, Zorgvliet en Poelwijk. t IJland had twee Arnhemse gecompenseerden wat het totaal Arnhemmers op zestien brengt (11 Vossenburg en 5 andere plantages)..

Bert Koene, Vossenburg en Wayampibo
Het baanbrekende boek van Bert Koene in de Arnhemse geschiedschrijving over de relatie tussen de stad en het slavernijverleden.

Ligging van de plantages met Arnhemse eigenaren
De getoonde kaart maakte deel uit van een tweedelig boek Marten Douwes Teenstra (1795-1864). Hij werkte tussen 1828 en 1834 in Suriname als inspecteur van de landbouw en het weg- en waterverkeer. Teenstra schreef een serie boeken over Suriname, waarin hij zich zeer kritisch toonde ten aanzien van het koloniale (slavernij)beleid.

In het tweede deel van zijn boek over de landbouw in Suriname geeft hij een overzicht van alle plantages. De nummers in die plantagelijst corresponderen met die op de kaart van Verwaard:
117: Het Eiland (t IJland), suikerplantage aan de Pauluskreek bij Paramaribo
126: Zorgvliet (Sorgvliet), koffieplantage aan de Commewijnerivier
194: Adrichem, koffieplantage aan het Matapicakanaal
235: Vossenburg, suikerplantage aan de Commewijnerivier
313: Poelwijk, suikerplantage aan de Pericakreek.

Suriname, 1835
In 1835 verscheen deze kaart van de kolonie Suriname. Alle kaartenmakers in de 16e t/m de 19e eeuw hadden vooral belangstelling voor de bebouwing, de plantages en de (water)wegen.
Daniël Veelwaard, Generale kaart der kolonie Suriname, hoofdzakelijk voorstellende de tegenwoordige bebouwing dier kolonie(1835).
De kaart hoorde bij de publicatie van Martien Douwes Teenstra: De landbouw in de kolonie Suriname (2 delen) Groningen 1835.
© Rijksmuseum Amsterdam, RP-P-2017-1654. Public Domain Mark 1.0 licentie (auteursrechtenvrij).
De plantages in Suriname van Arnhemse gecompenseerden
A Het Eiland (t IJland)
B Zorgvliet
C Adrichem
D Vossenburg
E Poelwijk.
Kaart van Verwaard uit 1835, bewerking Jan de Vries in 2022.
© Rijksmuseum Amsterdam, RP-P-2017-1654. Public Domain Mark 1.0 licentie (auteursrechtenvrij).

De registratie van de Arnhemse aandeelhouders
Zestien in Arnhem wonende aandeelhouders tellen de registers van de tegemoetkomingsregeling van 1863. Om het bedrag van de compensatie te bepalen, werd allereerst een lijst samengesteld met het aantal tot slaaf gemaakten op elke plantage, de ‘hoofden’ per bedrijf. Bij die registratie kregen de slaven ook een definitieve voor- en achternaam. Afhankelijk van de plantagegeleiding hadden de tot slaaf gemaakten hier wel of geen inspraak in. Via deze ‘Borderel van Aangifte’ werd dus het tegemoetkomingsbedrag vastgesteld: het aantal ‘hoofden’ maal fl 300,-.

Borderel van Aangifte plantage Poelwijk, 1863
De eerste pagina van de lijst met tot slaafgemaakten op Poelwijk.
In: Nationaal Archief, Algemene Rekenkamer / Comptabel Beheer, toegang 2.09.09.08, inv. nr. 227. Digitale scan 220.

Op een tweede lijst werden de namen vermeld van de mensen met een eigenaarsdeel, de ‘Staat ter tegemoetkoming voor hoofdstuk XII der begroting’. Omdat de meeste aandeelhouders in Nederland verbleven, werd die vergezeld van notariële verklaringen, waarbij de eigenaren verklaarden wie voor hen als zaakgelastigde optrad. Niemand van de Arnhemse eigenaren had ooit Suriname, laat staan de plantage, bezocht. Het beheer ging via handelskantoren in Amsterdam, administrateurs in Paramaribo en uiteindelijk een plantagedirecteur op het bedrijf zelf. Zo belandde heel wat geld van de suikeropbrengsten niet bij de eigenaren in Nederland, maar bij de tussenschakels.

Staat van Tegemoetkoming plantage Adrichem, 1863
De eerste pagina van de ‘Staat van Tegemoetkoming’ met de eigenaren van Adrichem.
Vermeld worden de naam, de eventuele echtgenoot  of weduwenstaat van de vrouwen en het deel van het totale tegemoetkomingsbedrag waar de eigenaar recht op had (11/244, 5/96). Deze verhouding werd bepaald op basis van de verervingslijn. Zie voor een toelichting hieronder.
In: Nationaal Archief, Algemene Rekenkamer / Comptabel Beheer, toegang 2.09.09.08, inv. nr. 223. Digitale scan 22.

De Arnhemse eigenaren
In de administratie komen dus zestien in Arnhem wonende eigenaren voor. In alfabetische volgorde op achternaam zijn het:

NaamPlantage
Frederik Wilhelm baron van der Borch‘t IJland
Alexander Adolf Edward Johan Reinoud BrantsenVossenburg
Julie Henriette BrantsenVossenburg
Theodoor Leopold BrantsenVossenburg
Willem Gerard baron Brantsen van de ZijpVossenburg
Alexandrina Agathe van EckVossenburg
Antoinetta Frederica Roberdina Everharda van Eck
Vossenburg
Arnold Gerard van EckVossenburg
Catharina Jacoba Johanna van EckVossenburg
Francois Willem Lambert van EckVossenburg

Laurentia Clara Elisabeth Engelen
Vossenburg
Susanna Elisabeth EngelenVossenburg
Frederik Feitht IJland
Henriette Johanna le JeunePoelwijk
Pieter KerkhovenAdrichem
Anna Emilia Adelaide PhaffZorgvliet
Nationaal Archief, Algemene Rekenkamer / Comptabel Beheer, toegang 2.09.09.08, inv. nr. 223-248.

Maar, wie waren de mensen achter de namen? Hoe kwamen ze aan hun bezitsdeel van de plantage en waar woonden ze in Arnhem?

Lees dat (straks) hier: Familielijnen en woonadressen Arnhemse plantagehouders

Alles onder voorbehoud, wordt vervolgd.

Literatuur en bronnen
Adresboeken van Arnhem, 1863 en 1864.

Nationaal Archief, Algemene Rekenkamer / Comptabel Beheer, toegang 2.09.09.08, inv. nr. 223-248.
Plantage Vossenburg is bijvoorbeeld inv. nr. 228 .
Digitale index: https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/index/nt00341?activeTab=nt

Koene, B., De mensen van Vossenburg en Wayampibo. Twee Surinaamse plantages in de slaventijd
Hilversum 2019 (Uitgeverij Verloren), vooral pp. 192, 226 en 242-246.

Koene, B., Over de participatieverdeling van Vossenburg in 1863.
Mailcorrespondentie met de auteur, 31-1 t/m 3-2-2022.

Teenstra, M.D., De landbouw in de kolonie Suriname. Deel II.
Groningen 1835 (Uitgeverij H. Eekhoff Hz), pp. 30-58.

Websites
CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek)
Jurriën de Jong, Op 1 juli 1863 47 duizend slaven vrijgemaakt in Suriname en op de Antillen,  2013.
URL: https://www.cbs.nl/nl-nl/achtergrond/2013/27/op-1-juli-1863-47-duizend-slaven-vrijgemaakt-in-suriname-en-op-de-antillen, geraadpleegd o.a. 29-1-2022.

Plantage Poelwijk (Suriname)
Renze, 2017.
URL: https://www.familiestamboom.eu/2017/02/plantage-poelwijk-suriname/, geraadpleegd o.a. 29-1-2022.

Surinameplantages
URL: https://www.surinameplantages.com/, geraadpleegd o.a. 29-1-2022.