Okober Verleden Vandaag

(Bijna) elke dag van het jaar gebeurde er vroeger wel iets opmerkelijks in Arnhem.

31-10-1811 (donderdag)

Napoleon snelt door Arnhem
Keizer Napoleon toert in een negendaagse rondreis door Nederland, dat in 1811 een provincie is van het Franse keizerrijk. Arnhem is hoofdstad van het Departement Boven-IJssel/Département de l’Yssel-Supérieur en hoopt, alleen daarom al, op een lang bezoek van de ´kleine korporaal´.
Helaas, op de laatste dag van zijn Nederlandse toer, is Arnhem slechts een overstapplaats richting Nijmegen en het zuiden. Napoleon keurt de, ter ere van hem gebouwde, drie erebogen nauwelijks een blik waardig en luistert minzaam op de Rijnkade naar de in het Frans afgestoken toespraken van de stads- en departementsbestuurders. Hij zag wel dat Arnhem een arme stad was, want een paar dagen na zijn snelle doortocht schenkt hij de stad een aanzienlijk bedrag voor de allerarmsten.

Arnhem: vesting in Franse Tijd
Arnhem had als vestingstad een tweeslachtige reputatie. Koning Lodewijk Napoleon stond in 1808 de stad toe om de buitenwallen te slechten, maar broer en keizer Napoleon liet in 1812 de stad opnieuw in weerbare staat brengen. Tevergeefs: op 30 november 1813 werd het Franse garnizoen verdreven door Pruisische en Russische soldaten.
© Bibliothèque nationale de France, département Cartes et plans, GE D-15868.

30-10-1719 (maandag)  

Rector Latijnse School krijgt salarisverhoging
De conrector van de Latijnse School, Hendrik Cannegieter, krijgt salarisverhoging tot fl 150,00 per jaar. Zo haalt het stadsbestuur hem over om een aangeboden functie in Deventer af te slaan. De geleerde leraar, historicus o.a. (Geldersch Placaetboek uit 1740) en classicus zou nog  ruim vijftig jaar rector van  de voorloper van het Stedelijk Gymnasium Arnhem blijven. De Latijnse school was op dat moment gevestigd in een zaal van het vroegere Broerenklooster.

Literatuur
Staats Evers, J.W., Kroniek van Arnhem 1233-1789. Meerendeels uit officeele bescheiden bijeenverzameld.
Arnhem 1876 (Van Egmond & Heuvelink), p. 65-66.

Broerenkerk van het Minderbroedersklooster, ca 1580
De Broerenstraat in Arnhem herinnert nog aan het verdwenen Minderbroedersklooster. Na de reformatie in 1578-1579 werden de monniken uit het klooster verdreven en nam o.a. de Latijnse School zijn intrek in het gebouw.
© Gelders Archief: 1501-04 – 2258, fotocollectie voormalig Gemeentearchief Arnhem, Public Domain Mark 1.0 licentie.



29-10-1853 (zaterdag)

Reglement voor de Bibliotheek achter het Duivelshuis

Op deze dag wordt een nieuw reglement voor de Arnhemse bibliotheek vastgesteld. De verschillende verspreide particuliere leeszalen werden bijeen gebracht in een speciaal gebouwd ‘doeltreffend lokaal’ achter het raadhuis (Duivelshuis). De bibliotheek was twee keer in de week open: woensdag en zaterdags van 14.00 tot 16.00 uur.

Literatuur
Staats Evers, J.W., Beschrijving van Arnhem.
Arnhem 1868 (Uitgeverij Is. An. Nijhoff & Zn. / Ongewijzigde facsimile herdruk Europese Bibliotheek Zaltbommel, 1970),  pp. 175-176.

Duivelshuis met toegang tot de voormalige bibliotheek, ca 1885
De bibliotheek was in een achtergebouw van het Duivelshuis gevestigd van 1856 tot 1895.
© Gelders Archief: 1501-04 – 624, fotocollectie voormalig Gemeentearchief Arnhem, Public Domain Mark 1.0 licentie.

28-10-1865 (zaterdag)  

Bakkerstraat met Centraal Gebouw, ca 1885
Het pand links waar de ladder voor staat is de vroegere kapel van het Catharina-Gasthuis en tot 1865 de oude schouwburg.
Rond 1885 was het als Centraal-Gebouw eigendom van de Werkmansvereniging Arnhem
© Gelders Archief: 1501-04 – 1440, fotograaf Gemeentearchief Arnhem, CC0 1.0 licentie.
Bakkerstraat en Kerkplein, 1945
In het midden het vroegere Centraal-Gebouw waarin de oorsprong als Gasthuiskapel nog duidelijk te herkennen is. Op de voorgrond de onderzijde van de Eusebiuskerk en op de achtergrond de toren van de kleine Eusebius aan het Roermondsplein.
© Gelders Archief: 1534 – 321, fotograaf W.S. Jaquet, CC-BY-4.0 licentie.

28-10-1865 (zaterdag)  
Oude schouwburg in Bakkerstraat verkocht

Toen in 1865 een nieuwe schouwburg aan de Eusebiusbuitensingel werd gebouwd, was de oude in de Bakkerstraat niet meer nodig en werd in het openbaar verkocht.
Dat pand in de Bakkerstraat op nr. 29 was oorspronkelijk de kapel van het Catharina-gasthuis. Na de verkoop heeft het jarenlang gediend als ‘Centraal-Gebouw’ gediend als feest- en vergaderzaal. De vloer van de grote zaal was op veren aangelegd, die voortdurend geolied moesten worden. Als er flink gedanst werd, zweefde de vloer met de feestgangers mee. Het gebouw kreeg daarom de bijnaam “De Wip”. Na de verwoestingen van de Tweede Wereldoorlog moesten de restanten gesloopt worden.

Literatuur
Fockema, D., Hogerlinden J.G.A. en Wal, G. van der. Gedenkboek van Arnhem 1813-1913.  
Rotterdam 1813 (N.V. W.N.J. van Ditmar’s Uitgevers Maatschappij). p. 115.

Markus, A., Arnhem omstreeks het midden der vorige eeuw. Met geschiedkundige aantekeningen.
Arnhem 1975 ongewijzigde herdruk van 1906 (Uitgeverij Gijsbers & Van Loon), p. 359.

27-10-1989 (maandag)  

Optreden Aerosmith in de Rijnhal
In 1971 werd de sport- en evenementenlocatie de Rijnhal geopend. Zeker nadat de Stokvishal in 1983 door sluiting en sloop haar plek als Arnhems poppodium had verloren, trokken vele grote namen in de popwereld naar Arnhem-Zuid: Genesis, Bon Jovi, Joe Jackson, Santana en ga zo maar door. In 1989 was het de beurt aan de Amerikaanse rockband Aerosmith. Leadman Steven Tyler trok alle registers open in de afsluitende megahit ‘Walk this way’.

26-10-1908 (maandag) 

Hotel Bellevue voor de brand
© Gelders Archief: 1500 – 4165, Uitgeverij G.J. Hoff, Public Domain Mark 1.0 licentie.
Hotel Bellevue na de brand
© Gelders Archief: 1500 – 4168, Uitgeverij G.J. Hoff, Public Domain Mark 1.0 licentie.

26-10-1908 (maandag)  
Brand verwoest Hotel Bellevue

In de nacht van 25 op 26 oktober 1908 verwoestte een brand het luxe Hotel Bellevue aan de Utrechtseweg. Daarbij viel de huisknecht Gerrit Wammes als dode te betreuren.
Op zoek naar de oorzaak van de brand ontspon zich een thriller met wisselende verdachten, een liefdesaffaire, familieruzies, oplichting, enz. enz. De rechtszaak trok meer dan grote belangstelling. De aanvankelijk tot 6 jaar gevangenisstraf veroordeelde Belgische pianostemmer F. Krönig werd in hoger beroep alsnog vrijgesproken.

25-10-1642 (zaterdag)  

Stadswijnhuis op het Grote Oord
© Gelders Archief: 1501-04-4038, Fotocollectie voormalig gemeentearchief Arnhem, Public Domain Mark 1.0 licentie.
Bron:
Hasselt, G. van, Kronijk van Arnhem.  
Arnhem 1790 (Uitgeverij W. Troost en Zoon), p. 282.

25-10-1642 (zaterdag)  
Stadsbestuur verkoopt Wijnhuis

Het stadsbestuur had een eigen ontvangsthuis op de Grote Oord (hoek Ketelstraat), het Stadswijnhuis. Daar trakteerden de bestuurders zichzelf en andere hoogwaardigheidsbekleders op drank of een uitgebreid diner. De kosten van het gebouw wogen echter niet op tegen de baten, temeer omdat er in Arnhem inmiddels andere ‘trefflicke wynhuyse’ waren. Het wijnhuis werd in 1642 verkocht.

Literatuur
Hasselt, G. van, Kronijk van Arnhem.  
Arnhem 1790 (Uitgeverij W. Troost en Zoon), p. 282.

Markus, A., Arnhem omstreeks het midden der vorige eeuw. Met geschiedkundige aantekeningen.
Arnhem 1975 ongewijzigde herdruk van 1906 (Uitgeverij Gijsbers & Van Loon), p. 378-379.

24-10-1861 (donderdag)

‘Soepcommissie’ bepaalt wie de ‘soep’ mag verzorgen
In de Arnhemsche Courant staat welke Arnhemse bedrijven/particulieren de producten voor de soep aan de allerarmsten van de stad mogen leveren.
De officiële naam van de liefdadigheidsinstelling die dit verzorgde was ‘De commissie tot uitdeeling van warme spijzen aan onvermogenden’. In de wandelgangen werd echter gesproken van de ‘Soepcommissie’. De landelijke en gemeentelijke (conservatief-liberale) overheid zag het niet als haar taak om actief maatschappelijk actief te zijn. De verzorgingsstaat was nog ver weg. Armen, zieken, bejaarden waren afhankelijk van de liefdadigheid van kerkelijke en particuliere instellingen.

‘Soepcommissie’ in Arnhem bereidt winterse soep voor
Bron: Arnhemsche Courant, 24-10-1861
Via krantensite Delpher: https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB08:000088226:mpeg21:p002

23-10-1813 (zaterdag)

Huismeesters Catharinagasthuis doen trieste ontdekking
De huismeesters van het Sint-Catharinagasthuis, dat in 2021 haar 775-jarig bestaan viert, concluderen in een vergadering dat het rijke archief van het gasthuis door de Franse bezetting (1795-1813) volledig in ‘onrede’ en voor een belangrijk deel verloren is geraakt.

Literatuur
Leppink, G.B., Het Sint Catharinae Gasthuis in Arnhem in de eerste vier eeuwen van zijn bestaan (1246-1636).
Hilversum 1996 (Uitgeverij Verloren), pp. 388-389.

Sint-Catharinagasthuis in de Beekstraat
Johannes Weissenbruch, Gezicht van Arnhem, ca. 1847.
© Hermitage Petersburg Rusland, ГЭ-3824.

22-10-1935 (dinsdag) 

22-10-1935 (dinsdag)  
Arnhemmers discussiëren over Jodenvervolging in Nazi-Duitsland

In de bovenzaal van lunchroom ‘André’ (eigenaar André Tolmeijer) in de Roggestraat hield mr. Ab(el) Herzberg (vader van schrijfster Judith Herzberg) een lezing als voorzitter van de Nederlandse Zionisten Bond. Herzberg besprak de in september in Nazi-Duitsland aangenomen wetten waarmee de joden tot tweederangsburgers waren gemaakt. Zo waren gemengde huwelijken (joden met niet-joden) verboden (Bloedbeschermingswet). De visie van Herzberg dat protest niet alleen zinloos, maar zelfs een teken van zwakte was, riep de nodige discussie op.

Afbeelding en literatuur
© Arnhemsche Courant, 23-10-1935

21-10-1961 (zaterdag) 

Koningin Juliana bezoekt gerestaureerde Eusebiuskerk

Verslag bezoek koningin Juliana aan de Eusebiuskerk en andere Arnhemse locaties, 21-10-1961
© De Tijd/Maasbode, 23-10-1961.
Eusebiuskerk in de steigers, 14-6-1961
© Fotograaf Jac. De Nijs (Anefo) in Nationaal Archief Den Haag, 2.24.01.03, 912-6007, licentie CC-BY-SA

Het was wat voorbarig op zaterdag 21 oktober 1961. Koningin Juliana woonde de in gebruik name van de gerestaureerde Grote of Eusebiuskerk bij. De kerk was echter nog lang niet klaar. Drie jaar later verdwenen de laatste steigers rondom de toren en het zuidportaal kwam pas in 1968 gereed. In 1972 kwamen de steigers weer terug, een proces wat zich nog een paar keer zou herhalen.

Literatuur
De Tijd/Maasbode, 23-10-1961.

Schulte, A.G., De Grote of Eusebiuskerk in Arnhem. IJkpunt van de stad.
Utrecht 1994 (Uitgeverij Matrijs), pp. 76-77.

20-10-1901 (zondag) 

‘Rode dominee´ Talma houdt afscheidspreek

ds. Aritius Sybrandus (Syb) Talma
© Zaanstad foto’s 1/120 s, R73.4, G44.5, B56.1.
Cesar Talma: “Ook gij Brutus!”
Minister Syb Talma krijgt geen steun voor zijn sociale bakkerswet van christelijke partijgenoten en liberalen.
Bron: Albert Hahn, De verwerping der Bakkerswet, 8-6-1912.
©  IISG Amsterdam, BG C5/835.

Het was in 1901 een Godswonder. De Arnhemse dominee A.S. (Syb) Talma (Angeren 1864 – Haarlem 1916) versloeg bij Tweede Kamerverkiezingen voor het Friese kiesdistrict Tietjerkstradeel de gedoodverfde winnaar Pieter-Jelles Troelstra. Een lid van de ARP die in het hol van de leeuw de welbespraakte socialist Troelstra het onderspit liet delven. Nu was Talma met zijn domineesachtergrond ook een goed spreker, maar toch. 
Zo moest Talma na zes jaar predikant te zijn geweest in de Grote of Eusebiuskerk afscheid nemen van zijn hervormde gemeente.
Hij vertrok als Kamerlid naar Den Haag, waar hij grote indruk maakte. Het was dan ook geen wonder dat hij van 1908 tot 1913 minister was.
Talma werd ‘de rode dominee’ genoemd, want ondanks tegenstand uit eigen conservatief-protestantse kring (ARP, CHU) wist hij veel sociale wetten (zijn ‘ouderdomsrente’ is de voorloper van de AOW) door te voeren. Hij wordt daarmee als een wegbereider gezien voor die andere sociale Arnhemse minister, Marga Klompé.  
In Arnhem herinneren een kantstrook bij de Eusebiuskerk, het Talmaplein en de (verdwenen) Talmaschool aan de Creutzbergstraat op de Geitenkamp aan hem.

19-10-1707 (woensdag)

Terugkeer aanhangers Nieuwe Plooi naar Arnhem




Voorblad van de verdediging van de Arnhemse ‘Nieuwe Plooi-burgemeesters’ Bouwensch en Bassenn, 1707 en 1708.
Joan Derk van der Capellen tot den Pol, Aan het Volk van Nederland, 1781.
Het geruchtmakendste patriottische pamflet was van de hand van de kleinzoon van de Arnhemse burgemeester Bassenn.

Tussen 1702 en 1708 heersten in Gelderland de ‘Plooierijen’. Regenten die van oudsher met de steun van de stadhouder de dienst uitmaakten (de Oude Plooi), werden belaagd en veelal verjaagd door een nieuwe generatie bestuurders (de Nieuwe Plooi). Op 19 oktober 1707 keerden de laatste Arnhemse bewapende vrijwilligers van de Nieuwe Plooi, die in Wageningen waren achter gebleven als steun aan de gekozen nieuwe regenten, naar Arnhem terug.
Die steun aan meer democratisch stadsbestuur bleek tevergeefs, want zowel in Wageningen als Arnhem moesten nieuwe magistraten als burgemeester Willem Adriaan Bouwensch en Derk Reinier Bassenn hun functies opgeven en werden uit de stad verbannen. De orangistische Oude Plooi had de macht weer terug, maar Bassenn sloeg later via zijn nageslacht terug. Zijn kleinzoon Joan Derk van der Capellen tot den Pol groeide uit tot de spraakmakendste tegenstander van de stadhouder van Oranje met zijn pamflet ‘Aan het Volk van Nederland’ (1781).

Literatuur
Wertheim-Gijse Weenink, A.H., 1692-1795.
In: Poelhekke, J.J. (red.), Geschiedenis van Gelderland 1492-1795.
Zutphen 1974 (Uitgeverij De Walburg Pers), pp.211-330, pp. 266-269.

Wissing, P. van, Stad op drift: politiek tussen 1700 en 1815.
In: Keverling Buisman, F. (red.), Arnhem van 1700 tot 1900.
Utrecht 2009 (Uitgeverij Matrijs), pp. 54-90.

18-10-1589 (woensdag)

Dood stadhouder Adolf van Nieuwenaar

Het stadhouderlijk bestuurscentrum (Prinsenhof en Kanselarij) op de Markt in Arnhem, ca. 1639.
Detail uit een plattegrond van Nicolaes Geelkercken uit 1639, gedrukt door J. Blaeu, Amsterdam, 1649.
© Collectie Atlas van Loon, Scheepvaart Museum Amsterdam
8 = Prinsenhof, waar het dodelijk ongeluk plaatsvond
9 = Stadhuis, gesloopt in 1840
10 = Kanselarij, vanaf 1648 domein van het hele gewestelijk bestuur
Portret van Adolf van Nieuwenaer door Crispijn van den Queborn, 1623.
© Rijksmuseum Amsterdam RP-P-OB-73.361.

De stadhouder van Gelre (1584-1589), Adolf van Nieuwenaar, graaf van Meurs, sterft. Hij was op 26 september 1589 ernstig gewond geraakt na het uitproberen van buskruit bij een door hem uitgevonden belegeringsvuurgeschut. Door de ontploffing vloog de toren van het stadhouderlijk hof op de Markt de lucht in. De explosie en de vallende stenen troffen de graaf dodelijk.

Literatuur
Haak, S.P., Arnhem door de eeuwen heen.
In: Arnhem Zeven Eeuwen Stad. Officieel gedenkboek.
Arnhem 1933. (Uitgeverij Hijman, Stenfert Kroese en Van der Zande N.V. Boekverkoopers), pp. 29-91, p. 58.

Keverling Buisman, F., Bestuur en rechtspraak circa 1550-1700.
In: F. Keverling Buisman, (red.), Arnhem tot 1700.
Utrecht 2008 (Uitgeverij Matrijs), pp. 92-125, p. 110.

17-10-1586 (vrijdag)

Dood Philip Sidney

Portret van Philip Sidney.
© National Portrait Galley London.

Gravure van de dood van Philip Sidney.
© Wellcome Library London no. 18594i.
Kantstrook Bakkerstraat 68.
© Jan de Vries, 2021.

In de Bakkerstraat (nu nr. 68) overlijdt op 32-jarige leeftijd de Engelse legerofficier en dichter sir Philip Sidney. Hij sterft aan verwondingen opgelopen bij gevechten tussen het Spaanse leger en het leger van de opstandige noordelijke gewesten onder leiding van de oom van Sidney, de graaf van Leicester (Slag bij Zutphen).

Literatuur
Vredenberg, J. P., Het sterfhuis van Sir Philip Sidney. In: Arnhems Historisch Tijdschrift, jrg. 32, 2012, nr. 2, pp. 56-59.

Staats Evers, J.W., Kroniek van Arnhem 1233-1789. Meerendeels uit officeele bescheiden bijeenverzameld. Arnhem, 1876, p. 22 vermeldt abusievelijk als datum van overlijden 16 oktober.