Startpagina
Geschiedenis tot 1900
Geschiedenis 1900 - heden
Vesting Arnhem
Monumenten binnenstad
Monumenten buitenstad
Kerk, Klooster, Graf
Scholen
Straten en Pleinen
Sonsbeek en Zijpendaal
Architecten
Verdwenen monumenten
Ambacht en Industrie
Verkeer en Vervoer
Kaarten en Plattegronden
Gezichten op Arnhem
Arnhemmers
Bronnen
Thema's
Wandelen en Fietsen
    Palen en Pollen
    Architectuurwandelingen
       Jugendstilwandeling
Sitemap
Contact

Jugendstilwandeling

In de Arnhemse binnenstad, maar vooral in de Transvaalbuurt even buiten het centrum, is de pracht van de Jugendstil te bewonderen. Op deze wandeling lichten we er enkele hoogtepunten uit en daarbij zijn we zeker niet eenkennig. De kunststromingen Jugendstil, Art Nouveau, Art Deco en Um 1800 hebben allen een grandeur, waarvoor we niet ongevoelig zijn. De wandeling begint op het NS-station en doet eerst het winkelgebied van de binnenstad aan. We lopen daarna met een lichte boog, via de Transvaalbuurt, terug naar het station. Voor wandelaars buiten Arnhem: u eindigt op het Willemsplein vanwaar het station en de winkelstraten direct bereikbaar zijn. Het stationsgebied van Arnhem is trouwens al jaren een bouwput en voorlopig komt daar geen einde aan. Deze beschrijving van de route en de panden is uit januari 2008.

We verlaten het tijdelijke stationsgebouw aan de centrumzijde en buiten houden we links aan. Direct na de tijdelijke behuizing - voordat we de steile trap naar beneden gaan - kijken we onder de stalen trappen door en zien Zijpendaalseweg 2. Dit gebouw is het pronkstuk van de Jugendstil in Arnhem en zullen we aan het eind van de wandeling van dichtbij zien. Het pand is een creatie van de belangrijkste Jugendstilontwerper in de stad: Willem Diehl. Met hem beginnen en eindigen we de Jugendstil / Art Deco wandeling.


 

Jugendstil onder stationstrap



Naar boven

We lopen naar de trap en blijven bovenaan stil staan (zonder het zich haastende stationspubliek te hinderen) en zien rechts de moderne houten en glazen achterzijde (renovatie 2007-2008) van Luxor, ook van Diehl.


 

Luxor achterzijde Vanaf stationstrap, januari 2008



Naar boven

Aan onze linkerhand vertoont zich het kopergroene daktorentje van het gebouw Vesta, eveneens van Diehl. Daar zullen we straks onze wandeling besluiten, maar eerst gaan we naar de voorzijde van Luxor.

We lopen de trap af, houden rechts aan en passeren links het gebouw, voorheen ‘De Nederlanden van 1845’, van architect Willem Marinus Dudok. Op het Willemsplein gaan we rechtsaf en staan direct voor Luxor. De renovatie ontneemt ons het zicht op het fraaie geheel, maar we zien wel dat hier iets prachtigs herschapen wordt.


 

Vesta, koperen dakruiter Vanaf stationstrap, januari 2008



Naar boven

Luxor


Luxor Het dak was in de renovatie het eerste klaar, januari 2008



Naar boven

Dit bioscooptheater van Willem Diehl werd in Art Deco stijl gebouwd in 1914-1915. Het was de inspiratiebron voor o.a. het Tuschinskitheater in Amsterdam. In januari 2008 zijn de bovendelen van de gevel al geheel gerenoveerd. In de beschrijving ligt daar dan ook het accent op.
De vier ramen op de 1e verdieping worden afgesloten door, in rode zandsteen uitgevoerde, lateien. De lateien hebben een trapgevelvormig veld waarin weer twee driehoekige (timpaanvorminge) verzieringen en een medaillon zijn aangebracht. De ver overstekende dakgoot (in een bakvorm) wordt gedragen door gemetselde consoles in profielsteen. Tussen de consoles zijn terracotta rozetvormige luchtroosters aangebracht.
Het dak
(te zien vanaf de overkant waar we straks komen) is een hoog opgaand schilddak, gedekt met leien in Maasdekking (een leibedekking met rechthoekige leien)en voorzien van een met zink en lood beklede nok. In de nok zijn zeven cirkelvormige openingen, waarin de naam LUXOR staat. Aan weerszijden daarvan twee pilonen met in smeedijzeren cirkels goudkleurige halve manen.


 


Naar boven

Met de rug naar Luxor steken we op het zebrapad links van ons het Willemsplein over. Halverwege kijken we nog even naar links en zien het eindpunt van onze wandeling, het Vestagebouw.
Aan de overzijde gaan we rechtsaf en direct de eerste straat links, de Korenstraat, in. We kunnen op de hoek nog even naar Luxor kijken voor een beeld meer op afstand.
We komen op de Korenmarkt waar het wemelt van de neogotiek en neorenaissance panden rond 1900, met één Jugendstil uitzondering. Voorbij de neogotische Korenbeurs/Focus Filmtheater staat Korenmarkt 27, Lust.



Naar boven

Korenmarkt 27, Lust




Naar boven

Het pand werd in 1907 gebouwd als hotel “De Korenbeurs’. Vanaf 1973 vond het roemruchte café “The Mod Pub” er een onderkomen. In een eenvoudige Jugendstiluitvoering vallen vooral de getande natuurstenen lateien boven de vensters, de top van de gevel met natuurstenen afrondingen en de kleurstellingen op.


 

Korenmarkt 4 Eenvoudige natuurstenen elementen en glas in lood.



Naar boven

We slaan links naast de 18e eeuwse neoclassicistische voormalige Lutherse Kerk (nu 5th Avenue) de Luthersestraat in, die na de Varkensstraat de Tullekensteeg wordt. Aan het eind op de hoek links is Rijnstraat 17, Dierenspeciaalzaak Engelen.


 


Naar boven

Rijnstraat 17, Engelen




Naar boven

Prachtige smeedijzeren muurankers met in goud Anno (links) en 1899 (rechts). De getrapte natuurstenen pui-omlijsting is ook een juweel. Let op het gebeeldhouwde fabeldierenkopje dat uitsteekt op de hoek met de Tullekenssteeg en de vleermuisachtige afbeelding daaronder.


 


Naar boven

We gaan links de Rijnstraat in (laten het middeleeuwse St. Petersgasthuys rechts liggen) nemen de eerste straat rechts, naar Kortestraat nr. 27. Daar is sinds 2003 het Centrum Beeldende Kunst (Kunstuitleen en Kunstgalerie) gevestigd.


 

Kortestraat 27 Art Deco



Naar boven

Kortestraat 27, CBK




Naar boven

Dit uit 1903 stammende complex was oorspronkelijk een onderdeel van een textielcomplex en werd De Lakenhal genoemd. Fraaie hoge glaspanelen bevinden zich tussen verticale natuurstenen dammen.
De daklijst wordt bekroond met golvende gietijzeren Art-Deco versiering. De ogenschijnlijke geometrische reliëfs aan de weerszijden op de begane grond verbergen een verrassing. Het reliëf is geen abstracte versiering, maar bestaat uit gezichtjes.


 

Kortestraat 27 Reliefs in pui-omlijsting



Naar boven

We lopen terug naar de Rijnstraat, gaan rechtsaf, en aan de linkerhand staat Rijnstraat 30, Tribute.



Naar boven

Rijnstraat 30, Tribute




Naar boven

De gevel uit 1910 is haast een rococo variatie op de Jugendstil. De gebogen erker met glas-in-lood bovenlichten heeft aan weerszijden zogenaamde getordeerde staven die in een bladvorm eindigen. Ook het hekwerk op de top van de gevel verraadt de Jugendstil.


 


Naar boven

Enkele deuren verder is Rijnstraat 33, Juwelier Punte.


 

Rijnstraat 33, Punte Art Deco tegelwerk.



Naar boven

Rijnstraat 33, Punte




Naar boven

Dit winkelhuis uit 1910 heeft fraai Art Deco elementen in gekleurde tegelwerk en een met geometrische figuren versierde daklijst.


 


Naar boven

We lopen door tot de kruising Grote Oord – Rijnstraat – Weverstraat – Vijzelstraat. Let op de blauwe ‘gerechtssteen’ midden op de viersprong. Links op de hoek zien we bij McDonalds, adres Rijnstraat 36, enkele Art Deco kenmerken.


 

Rijnstraat 36, McDonalds



Naar boven

Rijnstraat 36, McDonalds


Rijnstraat 36, McDonalds 



Naar boven

Het gebouw werd in 1922 door architect en directeur Gemeentewerken Willem Schaap (1870-1933) ontworpen in de Um 1800 stijl. Onder de zandkleurige natuurstenen gevel gaat een betonnen skelet schuil. De hoek is uitgevoerd in een ronde erker met grote verticale glaspartijen en een grote koperen koepel. De sierlijke hardstenen vrouwenbeelden boven de ingang, in een variant op Art Deco stijl, symboliseren de winter- (links) en zomermode (rechts).


 


Naar boven

We gaan rechtdoor en vinden aan onze rechterhand Vijzelstraat 23, Noack Delicatessen.


 


Naar boven

Vijzelstraat 23, Noack




Naar boven

De Arnhemse manufacturenhandelaar M. Gompertz kon in 1908 de traditionele bouwstijl Neorenaissance niet helemaal losalten, maar liet wel Jugendstilelementen aanbrengen. De grote glaspartijen met golvende raamstijlen en de elkaar afwisselende bak- en natuursteen zijn daar voorbeelden van. De Arnhemse architect W.J. Eich vergat ook het smeedijzeren hekwerk van het balkon en de natuurstenen (deels dieprood gekleurde) natuurstenen pui-omlijsting niet.


 


Naar boven

We lopen verder en slaan rechts de Bakkerstraat in en zien links op nr 7 de zeer fraaie Jugendstilwinkel van boekenantiquariaat Gijsbers & Van Loon.


 

Bakkerstraat 7, siergevel 2007



Naar boven

Bakkerstraat 7, GijsbersvLoon


Bakkerstraat 7, GijsbersvLoon 



Naar boven

Rijk vormgegeven a-symmetrische, rode bakstenen (zogenaamde verblendstenen: zeer glad en hol van binnen), gevel uit 1902 met een portiek waarin een tegeltableau met florale motieven. De winkelpui heeft een hardstenen omlijsting met, ter hoogte van de eerste verdieping, beeldhouwwerk in bloemmotieven. Boven de vensters bevinden zich hardstenen lateien met voornamelijk ‘zweepslag’ motieven. In de gevel is fraai siersmeedwerk aangebracht. Linksboven in de gevel de typische Jugendstil bloemmotieven in een fraai gekleurd tegelwerk.


 

Bakkerstraat 7, 2007



Naar boven

We lopen verder tot aan de rechterhand Bakkerstraat 58, Italiaans Restaurant Rusticana.



Naar boven

Bakkerstraat 57-59, Rusticana




Naar boven

De winkelpui is ontworpen in 1919 door Willem Diehl in opdracht van de toenmalige eigenaar, de zaad- en bloemenhandelaar H. van Zoest. De uitvoering is in Art Deco stijl (geometrische vlakken, houtwerk, verschillende kleurstellingen). De pui heeft een houten omlijsting met snijwerk en is voorzien van een natuurstenen plint.


 

Bakkerstraat 57-59, 2007



Naar boven

We lopen verder en gaan links de Pastoorstraat in. We passeren rechts de fraai gerestaureerde synagoge uit 1852. Op de hoek Kerkstraat 23/Pastoorstraat 12 zien we links de galeriewinkel van ArtEZ (kunstacademie) Coming Soon. Het oudste nog bestaande middeleeuwse Presickhaeffs Huys’ rechts laten we hier buiten beschouwing.


 

Kerkstraat 23 Art Deco



Naar boven

Kerkstraat 23, Coming Soon




Naar boven

Het pand uit 1925 is van, jawel, Willem Diehl en is een fraai voorbeeld van zijn latere strengere ontwerpstijl: grote symmetrische vlakken van donker baksteen. Alleen het tegeltableau met de letters Th. v. (naar opdrachtgever Th. van Oostveen) in elkaar verstrengeld en het fraai gekleurde dakoverstek met bolvormige versieringen herinneren nog enigszins aan de sierlijke Art Deco-stijl van Diehls vroegere werk.


 

Kerkstraat 23, tegeltableau



Naar boven

We gaan linksaf de Kerkstraat in, terug richting de hoofdwinkeladers van de stad. In de Kerkstraat was tot de Tweede Wereldoorlog vooral de Joodse middenstand gevestigd. Op het ‘Eiland’ gaan we even rechts de Arke Noachstraat in naar het Oranje Koffiehuis aan de rechterhand.


 


Naar boven

Arke Noachstraat 7, Oranje Koffiehuis




Naar boven

De gevel van dit café met bovenwoning is gebouwd rond 1920 in een mengvorm van de Art Deco en Amsterdamse School. De naam, ‘Oranje Koffiehuis’, is met goudkleurige tegeltjes geschreven. De lettertegeltjes staan op een veld van lichtbruine tegels, die weer omringd worden door zwarte tegeltjes. Zo ontstaat een veelkeurige horizontale band. Onder dit fries zien we over de hele puibreedte dubbele bovenlichten met fraai gekleurd glas-in-lood. Boven de deur zijn twee gestileerde obertjes in gekleurd glas-in-lood te bewonderen. Het interieur heeft ook nog verschillende originele Art Deco elementen.


 


Naar boven

We lopen terug naar ’t Eiland en we houden links aan, de Wielakkerstraat in. Het stratenpatroon van dit deel van de Arnhemse binnenstad volgt nog exact het plan van het prilste middeleeuwse begin van de stad. We komen uit op de Vijzelstraat en staan recht tegenover het voormalige pand van Hendriksen Modemagazijn.


 

Vijzelstraat 12



Naar boven

Vijzelstraat 12, vh Hendriksen


Vijzelstraat 12 Jugendstilelementen



Naar boven

De aandacht wordt direct getrokken door de grote glaspartijen met de bekende sierlijke houten roeden en het prachtige tegeltableau bovenin de gevel op de hoek Mariënburgstraat. De tegels schrijven de naam ‘J. Sternfeld A/z’ (Joseph Sternfeld Arons/zoon), omringd door gestileerde blad- en bloemmotieven boven in de gevel. De winkel van manufacturenhandelaar (de textielhandel was verantwoordelijk voor heel wat Jugendstilwinkels) Jacob Mansfeld (Sternfeld was de naam van zijn stiefvader) werd in 1907 geheel opgetrokken uit verschillende materialen: baksteen, hout, gietijzer en glas. De baksteen is weer een verblendsteen. Met name in de zijgevel in de Mariënburgstraat zijn deze geglazuurde, van binnen holle, stenen te bewonderen. De gevel heeft aan weerszijden en op de hoek hardstenen (graniet) draagelementen, die voorzien zijn van siersmeedijzeren decoraties. Zo zien we de Jugendstil graag.


 

Vijzelstraat 12 Gevel Marienburgstraat



Naar boven

We gaan rechtsaf en zien links het witte pand van Ketelstraat 2, SPS Superstar.


 

Ketelstraat 2 Jugendstil glas in lood



Naar boven

Ketelstraat 2, SPS




Naar boven

Op het eerste oog een bijzondere dissonant, maar het middelste raam heeft ontegenzeggelijke Jugendstil-glas-in-lood. Bijzondere aandacht vragen de gebeeldhouwde dierenkoppen (vis, rund, vogel) die het leven in het water, op het land en in de lucht voorstellen.


 

Ketelstraat 2 dierenconsoles



Naar boven

Twee deuren verder heeft Ketelstraat 4, Manfield, een Art Deco bekroning van de gevel (hardsteen met smeedijzeren hekje).


 

Ketelstraat 4 Manfield



Naar boven

De Jugendstil geeft in de binnenstad de pracht en praal van de winkels weer. De Jugendstil werd echter ook ingezet als versiering van pakhuizen. Daarvoor lopen we de eerste straat links (vlak voor Swoopy Snacks) de Heijdendaalsteeg in en blijven op de eerste hoek met de Wezenstraat 6, Café-Restaurant Verheyden staan.


 


Naar boven

Wezenstraat 6, Verheyden




Naar boven

De straat herinnert er ons aan dat we op het voormalige terrein van het Burgerweeshuis staan. Hier bouwde lompenhandelaar J. van Houttum rond 1905 dit vierkante pakhuis. De drie boven elkaar geplaatste smeedijzeren balkons en de muurankers zijn Jugendstil.


 


Naar boven

We lopen terug en gaan linksaf weer de Ketelstraat in. We blijven bij de tweede winkel aan de rechterhand weer staan; Ketelstraat 34, Shoeline.


 


Naar boven

Ketelstraat 34, Shoeline




Naar boven

De Jugendstilelementen als de natuurstenen boog in de pui, het grote raam daarboven en de sierlijke smeedijzeren muurankers aan weerszijden laten zien dat dit pand uit 1901 komt. Wie daar nog aan twijfelt wordt door de datering zelf in de gevel overtuigd.


 


Naar boven

We lopen verder en komen op een pleintje, het Land van de Markt.
Hoewel onze ogen zich haast vanzelf richten op het veelgekleurde pand aan de overkant, kijken we eerst naar de hoek Land van de Markt-Ketelstraat-Bovenbeekstraat, naar Ketelstraat 26, Leershop.



Naar boven

Ketelstraat 26, Leershop




Naar boven

Dit type imponeerarchitectuur hebben we ook al bij het McDonalds pand gezien. En dat klopt, want net als het fastfoodgebouw is dit winkel-woonhuis uit 1914 ook gebouwd volgens de Um 1800 principes. En net als McDonalds werd gebouwd voor een oorspronkelijk uit Duitsland afkomstige modetextielfamilie (Voss), zo was het ook met deze winkel (familie Lampe). De verwantschap met Jugendstil is de grandeur die het pand uitstraalt door de verticale gevel waarin slanke hoge glaspartijen zijn opgenomen. De ronde ramen bovenin de gevel hebben gedrapeerd vlechtwerk. Het Franse balkon op de ronde hoek completeert het geheel.


 


Naar boven

Schuin tegenover dit pand staat, aan het Land van de Markt op de hoek van de Beekstraat en Roggestraat, de Gruyterpassage.


 

Gruyterpassage



Naar boven

Gruyterpassage




Naar boven

De in Arnhem woonachtige architect Willem Welsing ontwierp als huisarchitect van de firma De Gruyter in 1906 een Gruyterfiliaal. Sinds 2006 is het de toegang tot de Gruyterpasasage en het Musiskwartier. De gepolijste granieten gevel gaat samen met twee verdiepingen van lichtgele verblendsteen. Banden van smalle blauw-groene stenen in siermetselwerk doorkruisen de gele stenen. De hoek springt als een gesloten erker wat naar voren en het balkon op de 2e verdieping versterkt de ronde hoek. Dit alles wordt bekroond met een achthoekig torentje, die boven de kapverdieping uitsteekt en met glimmend koper is afgedekt. De dakbedekking naast het torentje bestaat uit blauwe leisteen. Behalve het gekleurde siermetselwerk en het siersmeedijzeren balkon zijn ook de natuurstenen lateien van de vensters een Jugendstil-trekje.
In de vijf hoeken van de toren zijn op achttien meter hoogte vijf stadswapens afgebeeld. Het zijn de wapenschilden van de vijf steden waarin De Gruyter filalen had: Utrecht, Arnhem, Den Bosch, Nijmegen en Amsterdam. De schilden zijn uitgevoerd in de ‘heraldieke’ kleuren keel (rood), azuur (blauw), or (geel/goud), argent (wit/zilver) en sabel (zwart).


 

Gruyterpassage



Naar boven

We zijn hiermee aan het eind gekomen van onze Jugendstilwandeling door de Arnhemse binnenstad. We maken ons op voor dé Jugendstilwijk van Arnhem, de Transvaalbuurt. Daarvoor lopen we rechtdoor de Roggestraat uit en komen op het Velperplein. We houden links aan en steken over richting het Rembrandt theater.


 

Velperplein, 1960 Rembrandttheater, Velperplein.



Naar boven

Velperplein, Rembrandtheater




Naar boven

Het bioscoopcomplex heeft weinig van doen met de Jugendstil. Toch doen ons de gevel van natuurstenen platen, de gebeeldhouwde reliëfs aan de bovenzijde van de gevel en de gebogen lijn - die de hoek Velperplein-Apeldoornsestraat accentueert - ons denken aan de Jugendstil. Voor een gebouw uit de wederopbouwarchitectuurtijd (1954) een opmerkelijke geheel.


 

Rembrandt Theater Relief van John Grosman.



Naar boven

We nemen de linkerzijde van de Apeldoornsestraat, passeren links op de hoek op de muur van de de flat het gedenkteken van de Evacuatie (1944-1945) en lopen naar het treinviaduct, dat sinds 1863 de stad omsluit.


 

Apeldoornse Poort



Naar boven

Apeldoornse Poort




Naar boven

De Apeldoornse Poort stamt uit 1910 en verving het veel smallere eerste viaduct. We zien de Jugendstil terug in de glanzende lichte verblendsteen en de donkere golvende natuurstenen banden. De reliëfs in de natuursteen doen Art Deco aan, dit in tegenstelling tot de ornamenten van het smeedijzeren hekwerk en de stalen overspanning die een meer traditioneel bloemenkarakter hebben.


 

Apeldoornse Poort Granieten banden en verblendsteen.



Naar boven

Na het treinviaduct wordt de Apeldoornsestraat de Apeldoornseweg. Rechts aan de overkant ligt de wijk St. Marten en aan onze linkerhand de Transvaalbuurt. Beide wijken behoorden vroeger, met het park Sonsbeek, tot het omvangrijke landgoed van de familie Van Heeckeren van Enghuizen. Vanaf 1880 heeft de familie haar hele bezit in delen verkocht. Het gebied ten westen van de Apeldoornseweg, de latere Transvaalwijk, kwam in handen van projectontwikkelaar avant la lettre Hendrik Kooy. Die gaf de opdracht aan architect Willem Diehl om de meeste huizen te ontwerpen. Vanaf 1904 werd het gebied tussen de Apeldoornseweg en de Zijpendaalseweg in snel tempo volgebouwd. De straten werden vernoemd naar Zuid-Afrikaanse politici en militairen die zich hadden onderscheiden in de Boerenoorlog (1899-1902) waarin o.m. werd gevochten voor de onafhankelijkheid van de Transvaal.
Op deze wandeling van de hier klimmende Apeldoornseweg blijven we niet stil staan bij elk Jugendstilpand, maar lichten er enkele uit. Het geeft ons tegelijkertijd de stromingen binnen de Jugendstil en Art Nouveau te illustreren. Maar geef zelf uw ogen goed de kost, want er is meer te zien tussen maaiveld en daknok dan deze webpagina kan beschrijven. We lopen eerst naar Apeldoornseweg 5-7.


 

Apeldoornseweg, 1910 Westzijde gezien vanaf de Sonsbeekweg.



Naar boven

Apeldoornseweg 5-7




Naar boven

Het woonhuis is rond 1900 gebouwd en behoort tot één van de eerste panden van deze zijde aan de Apeldoornseweg. De dominante bouwstijl is neorenaissance, waarvan we vooral veel voorbeelden aan de overkant van de straat zijn. Die oostzijde is dan ook vijftien jaar eerder gebouwd. De Jugendstil zien we toch al voorzichtig terug in de asymmetrische vormgeving van de gevel en het gebruik van gevarieerd materiaal (o.a. rode en gele verblendsteen). Daardoor heeft het gebouw een speelser karakter dan de puur neorenaissance woonhuizen (strak symmetrisch, donker baksteen).


 


Naar boven

We lopen door naar een huis waar iets bijzonders mee aan de hand is, Apeldoornseweg 21.


 


Naar boven

Apeldoornseweg 21




Naar boven

We zien de neorenaissance terug in de trapgevel, de gepleisterde speklagen en de rondbogen boven de vensters. Naast de zwierige smeedijzeren muurankers vallen natuurlijk direct de Jugenstiltableaus in de boogvelden op. De stijl, de kleuren en het florale motief zijn Jugendstil, een voorbeeld van de Jugendstiltak de Sezession. En niet zomaar, de tegelvelden zijn gemaakt door de Amsterdamse plateelbakkerij De Distel (1895-1923), wat we nog rechts onderaan op één van de velden kunnen zien. Het middenveld heeft, voor de goede kijker, een andere stijl. Dat klopt, want dit tableau is na 2000 geschilderd. Oorspronkelijk was hier de gevelsteen van de Nederlandsche Protestanten Bond, die in dit huis uit 1903 haar wijkverpleging met een artsenwoonhuis vestigde. Nadat de gevelsteen jarenlang wit dichtgepleisterd was, hebben nieuwe bewoners het meer in overeenstemming met de authentieke tegeltableaus proberen te brengen.


 

Apeldoornseweg 21 Oorspronkelijke gevelsteen wijkverplegingsgebouw.



Naar boven

We passeren de Steijnstraat en kijken naar beneden en zien het witte gebouw van Hotel Molendal, waar we straks langs komen. De volgende fase in de Jugendstilontwikkeling wordt getoond door Apeldoornseweg 25.


 

Apeldoornseweg 25



Naar boven

Apeldoornseweg 25




Naar boven

De neorenaissance is verder teruggedrongen door de Jugendstil wat te zien is aan het grotere gebruik van ongepleisterde natuursteen. De trapgevel is vervangen door een stenen balustrade op de top van de rechterkant van de gevel, wat de suggestie van een toren geeft. De erker doorbreekt ook het neorenaissancepatroon, dat versterkt wordt door de hardstenen balustrade met een siersmeedijzeren hekwerk. De bekende jugendstil tegeltableaus met kleurige bloemenmotieven maken het geheel af.


 


Naar boven

Even verderop staat het opvallende huizenblok Apeldoornseweg 31-33.



Naar boven

Apeldoornseweg 31-33




Naar boven

Door de lichtgekeurde glanzende verblendsteen in de gevel maakt de Art Nouveau in dit complex uit 1904 verder haar intrede. Dat dit pand iets eerder werd gebouwd dan nr. 25 zien we aan het ontbreken van tegeltableaus en het mindere gebruik van natuursteen. De twee uitspringende (risalerende) erkers, die bovendien zeer verschillend van uitvoering zijn, zijn getuigen van de aan invloed winnende Jugendstil. Daarnaast zijn de glaspartijen op de begane grond groter dan de, meestal in kleinere vierkanten verdeelde, vensters van de strikte neorenaissance panden. Twee jaar later zou architect Willem Welsing in de, door ons al bewonderde, Gruyterpassage zijn Jugendstilaspiraties helemaal uitleven.



Naar boven

Het wordt weer tijd voor Willem Diehl. Zijn eerste schreden als architect zette hij in Antwerpen en raakte beïnvloed door de abstractere Antwerpse variant van de Jugendstil. Een prachtig voorbeeld daarvan is de huizenrij Apeldoornseweg 43-57.


 


Naar boven

Apeldoornseweg 43-57




Naar boven

De huizenrij vormt een symmetrisch geheel, maar daarbinnen voert de asymmetrie weer de boventoon. Een contrasterende harmonieuze combinatie. De gevels zijn van baksteen en hebben natuurstenen details rond de vensters en ingangspartijen. Alle huizen hebben uitkragende erkers, veelal in ronde vormen en ook uitgevoerd in baksteen met natuurstenen elementen. De verschillende toppen van de gevels worden bekroond door siernaalden met ornamenten. De grote open, hoefijzervormige, toegangs- en vensterbogen zijn ook een Antwerpse accentuering van deze minder joyeuze uitvoering van de Jugendstil.


 

Apeldoornseweg 51



Naar boven

Dat Diehl in de loop der jaren, mede onder druk van zijn opdrachtgevers, soberder werd in zijn ontwerpen is te zien aan het hoekpand Apeldoornseweg/Paul Krugerstraat 1.


 

Paul Krugerstrt 1 Ornamenten bij toegang



Naar boven

Paul Krugerstraat 1




Naar boven

De gesloten bakstenen gevel heeft een smalle zeshoekige toren op de hoek. Op die hoek is een natuurstenen plaquette met de naam van architect aangebracht. De toren mondt uit in een eivormig helmdak. De toegang aan de Krugerstraat is minder sober uitgevoerd met siermetselwerk en houten ornamenten.


 

P Krugerstr 1, naamplaquette



Naar boven

Voordat we de Paul Krugerstraat ingaan lopen we door naar Apeldoornseweg 61.


 

Apeldoornseweg 61 Baksteen, natuursteen en kleurige bloementegels.



Naar boven

Apeldoornseweg 61




Naar boven

De tegeltableaus en het jaartal laten direct de Jugendstil zien, maar ook de neorenaissance is nog volop aanwezig. In dit pand hield Hendrik Kooy kantoor. Hij was de projectontwikkelaar die het landgoed Sonsbeek opkocht en de Transvaalbuurt liet bouwen.


 

Apeldoornseweg 61



Naar boven

We gaan terug en lopen de Paul Krugerstraat naar beneden, naar het dal van de Jansbeek. We zien in de linkerzijstraat, De Wetstraat, dat na 1908 de snelle revolutiebouw de pracht van de individuele ontwerpen heeft verdrongen.
Na de De Wetstraat is het huizenblok aan de rechter(west)zijde van de Paul Krugerstraat weer een ontwerp van Diehl. We zien dat ook hij, na tien jaar ontwerpen, concessies heeft moeten doen aan de grootschaligheid. De bakstenen, ronde en verspringende erkers van de Apeldoornseweg (1905) hebben plaatsgemaakt voor een saaiere rechthoekige erkerfaçade van de Krugerstraat (1915).

Het stedenbouwkundig ontwerp van de Transvaalbuurt is van de toenmalige directeur Gemeentewerken, J.W.C. Tellegen. Zijn stervormige stratenontwerp zien we het beste op het Bothaplein. Daar is ook weer veel te genieten van de praal van Willem Diehl, zoals Bothaplein 1.




 

P Krugerstraat westzijde



Naar boven

Bothaplein 1




Naar boven

Deze grote villa heeft twee topgevels aan de zijde van het Bothaplein. Het huis heeft gebogen erkers met een fijnmazige roedenverdeling, ontleend aan de cottagestijl. Deze stijl zien we terug in de gebogen luifels boven de toegang. Boven de toegang is een later aangebracht smeedijzeren ornament, waarin de letters G en L herinneren aan de lerarenopleiding Gelderse Leergangen, die hier vroeger was gevestigd.


 

Bothaplein 1



Naar boven

Aan de overkant, waarbij wel wel aan deze zijde van de brug blijven, staat op De La Reystraat 9, de villa Zonneweelde.



Naar boven

De La Reystraat 9, Zonneweelde




Naar boven

De grootse uitbundige ontwerpen van Diehl vonden veel Arnhemmers toch iets teveel van het goede. Al snel combineerde Diehl de Antwerpse en Italiaanse Art Nouveau met een meer behoudende stijl: de cottage stijl. Deze woningen, zoals de Villa Zonneweelde uit 1910, vonden gretig aftrek. De kleinere ronde erkers, de golvende lijnen van de dakkapellen en het terughoudende gebruik van kleuren en ornamentaal natuursteen zijn exponenten van deze stijl. Het lettertype van het naamvlak Zonneweelde is ook ontworpen door Diehl en heeft grote overeenkomsten met de naamplaquette die we zojuist zagen.


 

Zonneweelde



Naar boven

We lopen even links De La Reystraat in om de lage aanbouw van de in Jugenstil-cottage-stijl gebouwde vroegere woonhuis van Willem Diehl te zien (nr 11). De aanbouw was het atelier van de architect.


 

De La Reystraat 11 Woonhuis en werkatelier (aanbouw) van Diehl.



Naar boven

Aan de overzijde het blok De La Reystraat 6-10, dat identiek is aan een huizenrij in de Cronjéstraat waar we straks komen. Hier wel weer de Antwerpse Art Nouveau met bakstenen erkers, hoefijzer bogen, verspringende woondelen en natuurstenen ornamenten.


 

De La Reystraat 6-10



Naar boven

We gaan terug naar het Bothaplein en steken de fraaie brug in Jugendstil-stijl (1907) over. Rechts zien we in de verte aan de Jansbeek de laatst overgebleven draaiende (witte) watermolen. We komen bij het in het oog springende witte pand van Hotel Molendal, aan de Cronjéstraat 15.


 

Jansbeek en Bothaplein Jugendstilbrug, 1907



Naar boven

Cronjestraat 15, Hotel Molendal




Naar boven

Dit pand werd als eerste (1903) gebouwd in de Transvaalbuurt in opdracht van de bankiers- en verzekeringsfamilie met de welluidende achternaam André de la Porte. Een imponerende villa waarbij de onbekende architect een sierlijke neorenaissance variatie combineerde met spaarzame Jugendstilelementen.


 


Naar boven

We lopen de Cronjéstraat in waar alle huizen een ontwerp van Willem Diehl zijn. Het blok aan de rechterzijde, de nummers 7 t/m 11, is gelijk aan De La Reystraat 6-10. Onze aandacht wordt al getrokken door de kleuren van het hoekpand rechts, maar we doen eerst de overbuurman, Cronjéstraat 2.



Naar boven

Cronjestraat 2




Naar boven

Boven de ingang aan de Cronjéstraat is een grote natuurstenen boog en daarnaast - eveneens in natuursteen gegraveerd - de bouwdatum (Anno 1910). De brievenbussen met de opschriften ‘woning’ en ‘kantoor’ verraden enerzijds de oorspong van het pand en anderzijds het handschrift van Diehl. Witte blokken natuursteen, die de vensters koppelen, contrastreren met de donkere bakstenen muren. Onder de rondlopende dakgoot is een mozaïek van afwisselende donkere en licht baksteen gemetseld. Het kleine koepeldak werd bij de renovatie in 1996-97 teruggeplaatst. De afgeronde hoek vormt een natuurlijke overgang tussen Cronjéstraat, Zijpendaalseweg en Sonsbeeksingel.


 

Cronjestraat 2 Datering en 'woning' brievenbus



Naar boven

Tegenover dit pand, staat Willem Diehls fraaiste creatie, Zijpendaalseweg 2-8.


 


Naar boven




Naar boven

Het winkel-woonhuis uit 1904-1905 is ontworpen in Art Nouveau-stijl (Jugendstil) met elementen van de Italiaanse Arte Nuova. De gevel is asymmetrische gevel en de balkons zijn wisselend vooruitspringend en inpandig. De ramen zijn variërend vierkant, dan wel in boogvorm. Even gevarieerd is het kleurgebruik in metsel- en houtwerk. Verder valt het verschillende materiaalgebruik op: baksteen, al dan niet gepleisterd, natuursteen, hout en smeedijzer. In de crèmekleurige verblendsteenvlakken van de gevel zijn zwart-wit geblokte banden aangebracht. Rond de deur zijn decoraties van natuursteen aangebracht, onder andere een plint met vlindermotief.
Boven de deur is een tegeltableau (sectile-mozaïek) afgebeeld: “De Hooge Vlucht”, een arend vliegt bij opkomende zon over de bergen. Jugendstil in optima forma: geglazuurde steen naast de deur, sierlijke natuurstenen ornamenten rondom de deur, kleurrijke houten posten, wit pleisterwerk boven het tegeltableau. Let ook op het ongepleisterde deel van dit complex. De huisnummers 6 en 8 aan de Zijpendaalseweg horen wel degelijk bij het geheel en versterken het kleurgebruik.


 


Naar boven

Na deze uitbundigheid besluiten we de wandeling met de soberheid van Diehls latere werk. Links achter het spoorviaduct zien we al de koperen toren en de achterzijde van het Vestagebouw. We lopen de Zijpse Poort onderdoor en lopen met de zijgevel van het kantoorpand mee naar links totdat we aan de voorzijde staan, op de Jansbuitensingel.



Naar boven

Jansbuitensingel, Vestagebouw




Naar boven

Het pand is in 1930 als kantoor voor de Verzekeringsmaatschappij Vesta gebouwd en maakt door het gebruik van de donkerbruine baksteen een sombere indruk. Daarnaast heeft het pand een rechte, verticale gevel met een strakke, symmetrische indeling; op beide verdiepingen zes ramen links, zes ramen rechts en per drie ramen één zonwering. De massieve indruk die het gebouw maakt, beantwoordt aan de uitstraling van een verzekeringsmaatschappij: stevig, betrouwbaar. De Art Deco stijl is in dit pand schijnbaar een verbintenis aangegaan met de Amsterdamse School (donkere baksteen, blokvormen). Het dak heeft twee dubbele dakkapellen en wordt bekroond door een achthoekige toren (zgn. dakruiter) met een klok van de firma Eysbouts.
Boven de deur zijn, in een zandstenen beeldhouwwerk van Gijs Jacobs van den Hof, de zes Vestaalse maagden afgebeeld. Zij bewaken het haardvuur en waren daarmee voor Verzekeringsmaatschappij Vesta het ideale symbool: verzekering van huis en haard. Dat een goed huishouden vruchten afwerpt laten de twee vrouwenfiguren aan de zijkant zien. Geheel rechts in de voorgevel is de naam van de architect gebeeldhouwd. Ook daarin zien we dat zijn vroegere lossere, maar toch gestileerde, stijl plaats heeft gemaakt voor een rechthoekiger uitvoering.


 

Vestaalse maagden Vestagebouw, Jansbuitensingel



Naar boven

Met naam van Willem Diehl beëindigen we de wandeling. Voor terugkeer naar het station gaat u, met de rug naar het Vestagebuw, rechtsaf en loopt met het Willemsplein totdat u rechts de opgang van het station ziet. Voor een verdere verkenning van de Arnhemse binnenstand (winkels, horeca, monumenten) steekt u het Willemsplein over naar de Jansstraat.


 

Naamplaquette Diehl Vestagebouw, Willemsplein



Naar boven

Printerversie