Startpagina
Geschiedenis tot 1900
Geschiedenis 1900 - heden
Vesting Arnhem
Monumenten binnenstad
Monumenten buitenstad
Kerk, Klooster, Graf
Scholen
Straten en Pleinen
Sonsbeek en Zijpendaal
Architecten
Verdwenen monumenten
Ambacht en Industrie
Verkeer en Vervoer
Kaarten en Plattegronden
Gezichten op Arnhem
Arnhemmers
Bronnen
Thema's
Wandelen en Fietsen
    Palen en Pollen
       Palen en Pollen Etappe 1
       Palen en Pollen Etappe 2
       Palen en Pollen Etappe 3
       Palen en Pollen, Fietsdivers
       Gemeentepalen Warnsborn
    Architectuurwandelingen
Sitemap
Contact

Palen en Pollen Etappe 3


Grenspalen 12-13, kaart 1874 Het terrein van het huidige Zweegvliegcentrum Terlet tussen Hooilaan en Apeldoornseweg (nu A50).



Naar boven

De derde etappe van de ‘Palen en Pollen’ wandeling voert ons vanaf Terlet naar Arnhem.
Op de oude 18de eeuwse grens werden ten noorden van Arnhem maar weinig palen geplaatst. De afstand tussen het driegemeentenpunt bij Terlet (paal 13) en paal 14 in het toenmalige Stadsbosch bedraagt ruim vier kilometer. Daarbij komt nog dat we maar twee, helaas niet meer gave, grenspalen uit 1750 op dit traject zullen zien. Prachtige natuur genoeg, helaas regelmatig ontsierd door het voorbijrazende verkeer van de A50 en de A12.

We beginnen de wandeling op de parkeerplaats van restaurant ‘de Thermiekbel’ van het Zweegvliegcentrum Terlet. De snelbus (november 2007: Veolia lijn 91) via de A50 stopt hier ook, maar waarschuw de chauffeur bij het instappen, want anders ben je zo (als er geen files zijn) in Beekbergen of – voor wie uit de richting Apeldoorn komt - in Arnhem. Wandelaars die uit Arnhem komen, lopen het viaduct onder de A50 door om bij de parkeerplaats te komen. Na het zien van de grenspaal keren we dan weer terug aan deze kant van de snelweg.



Naar boven

Terletpol

Een moderne grenspaal in de noordoosthoek van het parkeerterrein bij ‘de Thermiekbel’. Loop op het parkeerterrein naar de A50 en volg deze tot het hek op de eikenwal. Even verder aan de andere kant van het hek ziet u een 1 meter hoge betonnen paal staan. Via de bushalte kunt u aan de ‘goede’ kant van het hek komen.
De eigenlijke gemeentegrens loopt direct ten oosten van vroegere Apeldoornseweg (oostelijke parallel lopend aan de A50). De grenspaal werd naar deze kant verplaatst bij de aanleg van diezelfde A50.
We staan op het vroegere driegemeentenpunt, de ’Terletpol’ (grenspaal nr 13), of zoals de inspectietocht uit 1750 laat weten: “Vervolgens is een aanvank gemaekt met de paal staande eenige passen van het Huijs Ter Leth aen de linkerhand van de gemeene wegh na Apeldoorn als men van Arnhem komt, op welke plaats de Heerlijkheid Rosendaal ten oosten, het ampt van Ede ten Noorden, 't Schependom van Arnhem ten zuijden aan schieten.
Nu ligt het driegemeentenpunt, door een grenswijziging in 1953, 2,5 km naar het noorden bij Groenendaal.
Grenspaal 12, de ‘Philipsbergpol’ – althans de resten daarvan -, ligt midden op het terrein van het Zweefvliegcentrum en dat gebied is alleen te betreden na toestemming van de receptie van het zweefvliegcentrum (in het restaurant).


 

Grenspaal 13 moderne uitvoering Terletpol bij parkeerterrein Thermiekbel.



Naar boven

“Huijs Ter Leth”, eigenlijk een hoeve, moest in 1983 wijken voor de aanleg van de snelweg.
We lopen terug naar de Apeldoornseweg ten oosten van de A50. De grens liep hier vroeger in een rechte lijn naar Arnhem. De volgende grenspaal ligt 500 meter verder aan de Eerbeekseweg. Dat is vanaf Terlet een wandeling van twaalf minuten, maar wel ingeklemd tussen de afrastering van Nationaal Park de Veluwezoom en de A50. Wie de prachtige natuur van de Terletse Heide, een wandeling over een voormalige Hessenweg en de herinnering aan een neergestorte Lancaster bommenwerper wil zien, kiest de drie keer zo lange variant (ruim een half uur) over de Terletse Heide.


 

Terlet, 1977 Foto: Gerth Roden, Gelders Archief.



Naar boven

Eerbeekseweg

In de berm van de Apeldoornseweg staat een moderne lange betonnen grenspaal op een pol.
Ten zuidoosten van de paal een fraaie dubbele beukenrij: scheibomen die de grens tussen de twee gemeenten aangeven.
Deze moderne uitvoering van de grenspaal werd door Feike Vlas, landmeter in dienst van de gemeente Arnhem, ‘grenspaaldeskundige’ en mede-auteur van de oorspronkelijke ‘palen en pollen’-wandelingen, ter gelegenheid van de verschijning van de wandelroutes in de jaren 80 van de 20e eeuw hier geplaatst.
Deze grenspaal heeft geen nummer, want in de 18e en 19e eeuw stond op deze plek geen grenspaal.

Van de Eerbeekseweg lopen we nu naar de Koningsweg, maar het zal nog even duren (ruim drie kilometer) voordat we bij de volgende grenspaal zijn.
Tussen de scheibomenrij en de hoogspanningsmast volgen we een bospad naar het zuiden. Het pad loopt eerst tussen de bomenrij (rechts) en een wal met greppel (links) door. In feite blijven we nu in een rechte lijn naar Arnhem lopen, waarbij we constateren dat de scheibomenrij vrijwel geheel ongeschonden is gebleven.
Na een kwartier wandelen door dit gebied, dat ‘De Stompen’ heet, bereiken we via een klaphek de zandweg en het geasfalteerde fietspad van de Koningsweg. Die steken we over en volgen het fietspad naar het zuiden. Daarbij houden we de heide aan onze linkerhand.


 

Grenspaal Eerbeekseweg Moderne lange paal met 'oude' scheibomen.



Naar boven

Stadsbosch


Kaart 1874, Grenspalen 14-16 



Naar boven

De Koningsweg, waarvan we het verlengde al op etappe 2 van de Palen en Pollen-wandeling waren tegenkwamen, is aangelegd door Stadhouder Willem III. Hij was van 1688 (‘Glorius Revolution’) tot 1702 ook Koning van Engeland. De kaarsrechte weg diende voor een snelle verplaatsing van de ‘parforce’jachtgroepen (hondenjacht)van de stadhouder. De weg verbond het, door stadhouder Willem II in 1647 gebouwde, jachtslot Hof van Dieren met jachthuis De Ginkel.
We blijven dus rechtdoor gaan, richting het zuiden, en volgen het fietspad. Rechts naast het fietspad bevindt zich weer een opgeworpen wal met greppel.
De wal zou voor een grenswal door kunnen gaan, want de komende kilometers zullen we deze verhoging blijven volgen. De wal dient echter vooral om auto's ervan te weerhouden lukraak het natuurgebied te doorkruisen (anti-autowal).
Vlak voor het Nationaal Verstrooiterrein Delhuyzen, verlaten we het fietspad dat hier afbuigt naar het westen. We volgen het pad naast de wal (nu aan onze linkerhand) verder naar het zuiden en komen na een heide in een bos. Bij het lage hek van het golfterrein van de ‘Rosendaelsche Golfclub’ (sinds 1895) buigt het pad naar rechts, maar wij gaan rechtdoor en steken de wal en de greppel over. We blijven het pad volgen, eerst langs het hek daarna gewoon rechtdoor. We gaan voortdurend omhoog en omlaag en het pad is niet altijd even makkelijk begaanbaar. Mountainbikers (ATB’ers) blijken een voorliefde voor dit pad te hebben. Na enige tijd zien we de ‘wal’ ook weer en vervolgens zien we na 30 meter aan onze rechterhand een afgebroken 18e eeuwse grenspaal. Deze hardstenen 18e eeuwse grensmarkering heeft op de kaarten nummer 14 en is in feite de eerste authentieke grenspaal na Terlet (grenspaal 13).


 

Grenspaal 14 Tussen het 'Stadsbosch' en het 'Uileveld' opp de grens Arnhem - Rozendaal.



Naar boven

We vervolgen het pad en lopen de zanderige heuvel op. We steken even door de wal naar rechts en staan oog in oog met de volgende grenspaal. Bijna compleet, alleen de spits van paal 15 ontbreekt. We staan hier ook op het hoogste punt van onze route, 90,9 meter boven NAP.
We gaan terug naar het pad, dat na 40 meter een stuk breder wordt, en blijven dit helemaal volgen. Een snelweg komt hoorbaar steeds dichterbij, maar we hebben inmiddels de A50 ingeruild voor de A12 (Utrecht-Arnhem-Zevenaar-Oberhausen). We passeren het klaphek van de Schelmseweg, steken de weg over en houden rechts aan. Grenspaal 16 die hier vroeger stond, is helaas verdwenen. We nemen het bospad parallel aan de A12 tot de volgende geasfalteerde weg. Dit is de Arnhemse Allee, een verbindingsweg tussen Arnhem en Rozendaal.


 

Grenspaal 15 Op het hoogste punt van de Palen en Pollen-route (90,9 m NAP).



Naar boven

Paasberg en Bronbeek


Kaart 1874, Grenspalen 17-20 



Naar boven

Op de Arnhemse Allee gaan we naar rechts, het viaduct van de A12 onderdoor. Hier stond vroeger grenspaal 17, maar ook deze heeft het oprukkend asfalt niet overleefd. Achter de bushalte aan de overzijde lopen we weer omhoog om het pad evenwijdig aan de A12 te nemen. Na 350 meter komen we op een open plek met rechts op een pol een moderne grenspaal. De pol oogt oud, maar de paal is van moderne makelij (gewapend beton). Bijzonder is wel de inscriptie ‘Gemeente Arnhem’. Een 18e eeuws of 19e eeuws nummer kunnen we deze paal niet geven, want hij is pas rond 1930 hier neergezet als een extra grensmarkering en niet ter vervanging van een oude grenspaal. We lopen over de gemeentegrens van voor 1953. In dat jaar werd de grens verlegd tot achter de A12. De grenspaal lijkt op de vijf 'gemeentepalen' (ook met inscriptie en van gewapend beton) die rond 1932 op Warnsborn zijn geplaatst.


 

Grenspaal 'Paasberg'



Naar boven

We houden links aan en blijven het pad langs de A12 volgen. Na ca 70 meter zien we garageboxen aan onze rechterhand en weer na 25 meter – ook rechts - , 15 meter van het pad een oude grenspaal op een pol. Deze paal nr 18 staat op het driegemeentenpunt Arnhem-Rozendaal-Rheden. De bestuurders in 1756 zeggen het fraaier:
Op den tweeden october 1756 begeeven nae de kant van het ampt van Rheede om de limietering aldaar meede te doen. (…) alwaar de Heerlijkheijt Rosendaal, het Rigterampt, en ’t Scheependom aan malkander schieten."


 

Grenspaal 18 Driegemeentenpunt Arnhem-Rozendaal-Rheden.



Naar boven

We vervolgen ons pad en laten de speeltuin aan de rechterhand liggen. We dalen verder de Arnhemse stuwwal af richting de Rijn. We passeren de hekken van Bronbeek (Museum en Koninklijk Tehuis voor Oud-Militairen). Uiteindelijk (na ca 600 meter) komen we uit op de Velperweg. Daar gaan we naar rechts en zien na 50 meter een zeer wonderlijke grenspaal. Alleen de spits van een 18e eeuwse paal (nr 19) steekt boven de stenen beschoeiing uit. Dit berekent dat de paal zeer diep is ingegraven of dat alleen de top bewaard is gebleven. Tot nu toe zagen we vooral grenspalen waarvan juist de top was gesneuveld.

Hier eindigt de derde etappe van de ‘Palen en Pollen wandeling’.
We nemen de bus bij de bushalte even verderop naar het centrum om van al het andere cultuurhistorische schoon van Arnhem te genieten of naar het station om huiswaarts te keren.

Alle overige grenspalen aan de oost- en zuidgrens van het voormalige schependom hebben de tand des tijds niet overleefd. De noordgrens met Ede kent nog wel enkele (moderne) grenstekens, maar daar langs valt geen wandelroute uit te zetten. Voor de echte 'palen-en-pollen-fanaten' hebben we ze wel beschreven, maar dan is gebruik van een fiets (ATB) en zeer stevige wandelschoenen geen luxe.


 

Grenspaal 19 Velperweg, zuidoosthoek hek Bronbeek.



Naar boven

Variant Terletse Heide

Printerversie