Startpagina
Geschiedenis tot 1900
Geschiedenis 1900 - heden
Vesting Arnhem
Monumenten binnenstad
Monumenten buitenstad
Kerk, Klooster, Graf
Scholen
Straten en Pleinen
Sonsbeek en Zijpendaal
Architecten
Verdwenen monumenten
Ambacht en Industrie
Verkeer en Vervoer
Kaarten en Plattegronden
Gezichten op Arnhem
Arnhemmers
Bronnen
Thema's
Wandelen en Fietsen
    Palen en Pollen
       Palen en Pollen Etappe 1
       Palen en Pollen Etappe 2
       Palen en Pollen Etappe 3
       Palen en Pollen, Fietsdivers
       Gemeentepalen Warnsborn
    Architectuurwandelingen
Sitemap
Contact

Palen en Pollen Etappe 2


Kaart 1874, grenspalen 48-2 



Naar boven

Aanlooproute

Vanaf NS-Station Wolfheze gaan we bij het stationsgebouw linksaf de Parallelweg in, richting Oosterbeek. De weg wordt al snel een fietspad dat parallel aan de spoorlijn Wolfheze-Oosterbeek-Arnhem loopt. Na ca 1 km door het bos komen we op een open plek met een informatiebord over de operatie Market Garden. Hier gaan we linksaf (gebukt) via de duiker, net als de soldaten bij de Slag om Arnhem, onder de spoordijk door.

Direct ten noorden van de spoorlijn, bij het klaphek ‘Johannahoeve’, begint de tweede etappe van de ‘Palen en pollen-wandeling’. We beginnen met een wandeling over één van de mooiste heidevelden van de gemeente Arnhem. Dit gedeelte van het landgoed ‘Johannahoeve’ is De Slenk, een erosiedal dat tot de Rijn voert en waarin de Wolfhezer Beek (ten zuiden van de spoorlijn) stroomt. Het fraaie natuurschoon wordt alleen ontsierd door het lawaai van de A50, die dit natuurgebied doorkruist.
We lopen langs de gemeentegrens Arnhem-Renkum. De meest zuidwestelijke punt, de vroegere ‘Bruijtspol’, hebben we op de eerste etappe bezocht. We gaan nu naar de eerstvolgende grenspaal ten noorden van de ‘Bruijtspol’. Deze grensmarkering is op de kadastrale kaart van 1821 en de topografische kaart van 1874 aangeduid met nummer 47.


 

Kaart 1874, grenspalen 42 tm 47 Grenspaal 46 is de Bruijtspol



Naar boven

Johannahoeve

We gaan door het klaphek ‘Johannahoeve’ en volgen het pad over de hei. We lopen door de uiterste bomenrand van het bos. 100 meter voor het einde van het bos, 70 meter voor een poel/waterplas, staat in het bos een afgebroken grenspaal (nr 47) op een pol. Omdat deze paal redelijk diep (100 m) in het dichte bos staat, is deze nauwelijks te zien vanaf het pad.
Deze paal is een voorbeeld van een ‘middelpol’, een paal/pol die in een rechte lijn op zichtafstand van een andere middelpol of van een ‘knikpol’ (zoals de Bruijtspol) lag.


 

Grenspaal 47



Naar boven

We blijven het pad volgen, links om het bos heen, en passeren aan de rechterhand houten hekken bij een grasterrein. We gaan niet verder het gras of de heide op, maar lopen langs het bos richting een klaphek. Direct na het klaphek gaan we rechtsaf langs het schrikdraad/afrastering tussen grasland en bouwland. De akkers hier zijn het resultaat van de naoorlogse ontginningen van de heidevelden.
Het kaarsrechte pad voert ons tussen akker- en grasland richting een bos in de verte. 200 meter voor de bosrand ligt links een bomengroep, als een eilandje, op het akkerland.


 

Grenspaal 48 Bomengroep



Naar boven

Tussen de bomen liggen de brokresten van grenspaal 48.


 

Grenspaal 48b Brokstukken op het 'bomeneilandje'.



Naar boven

We vervolgen het pad en gaan bij de bosrand linksaf. We nemen het tweede bospad (na ca 200 m) rechts wat eerst lichtjes naar beneden gaat en daarna weer omhoog. Bij de 1e driesprong gaan we rechtdoor en bij de 2e driesprong zien we links een intacte hoge grenspaal (nr 49) op een evenzo authentieke pol.


 

Grenspaal 49



Naar boven

Vanaf de driesprong volgen we een andere route dan de oorspronkelijke wandeling uit 1985. Doornige struiken blokkeren de smalle bospaadjes van ruim twintig jaar geleden.
Op de driesprong gaan we linksaf en blijven het hoofdpad volgen. Onderaan een heuvel gaan we op een T-splitsing rechtsaf en volgen het pad tot de Wolfhezerweg. Rechts daarvan zien we al de stoplichten van de kruising Amsterdamsweg, waar we straks naar toe lopen. Eerst steken we de Wolfhezerweg over en zien een open tracé die parallel westelijk van de Wolfhezerweg loopt. Dit is een gedeelte van het 'bommenlijntje’. Dit spoorlijntje was door de Duitsers in WO II aangelegd als munitie-aanvoerlijn voor het, eveneens door hen aangelegde, ‘Fliegerhorst Deelen’. We zullen dit ‘bommenlijntje’ straks weer terug zien.

We lopen naar de Amsterdamseweg (N224). Daar aangekomen, gaat de route aan de overzijde van de weg verder. 1 km richting Arnhem ligt Motel Westend/De Valk en is een halte voor buslijn 105 die naar Arnhem gaat.


 

Bommenlijntje Wolfhezerweg



Naar boven

Planken Wambuis

Aan de overzijde van de Amsterdamseweg ligt het vroegere driegemeentenpunt Arnhem-Renkum-Ede, ‘nae het Papendal bij den Biesenpol, alwaar het Rigterampt, het Lantdrosteampt en Schependom van Arnhem aan malkanderen schieten’ . Van de grenspaal ‘Biesenpol’ , op de kaart van 1756 'Bijsenpoll'. is niet meer over dan een stompje steen die vijftien meter vanaf het talud langs het fietspad, 40 meter richting Arnhem, staat. De ‘Biesenpol’ was ook het startpunt van de verschillende inspectietochten van de bestuurders in de 18e en 19e eeuw en draagt dan ook het nummer 1 van de grenspalen. Het driegemeentenpunt ligt nu even verderop bij de A12.


 

Grenspaal 1 Biesenpol op driegemeentenpunt



Naar boven

Door de nieuwbouw en recente afrasteringen op het ANWB-Rijkswaterstraatcomplex ‘Planken Wambuis’ kunnen we de oude wandelroute uit 1985 hier niet volgen. We lopen over de asfaltweg (van Nieuwenhuijzenweg) het terrein op en zien na enige tijd een viaductje onder de A12.
75 meter voor deze onderdoorgang zien we aan de rechterhand een wandelpad met het bordje ‘Grijsoord’. We vervolgen straks hier onze weg, maar voor grenspaal nr 2 moeten we even dit wandelpad omhoog. Op het hoogste punt zien we, 20 meter aan onze rechterhand een hoge, gaaf gebleven, grenspaal (nr 2), een ‘middelpol’. We zien ook een grensgreppel die richting de A12 loopt. Daar is tegenwoordig het driegemeentenpunt Arnhem-Renkum-Ede. Het is door de A12 onmogelijk de grensgreppel te volgen, dus we maken een kleine omweg.


 

Grenspaal 2



Naar boven


Kaart 1874, grenspalen 2-5 



Naar boven

We lopen terug naar het asfaltpad en gaan de A12 onderdoor. In het viaduct is goed het oudste middendeel uit 1941 van de snelweg en de latere verbreding te zien.
We gaan door het klaphek van natuurgebied Planken Wambuis. Voor ons ligt een kaarsrecht breed bospad, het vervolgtracé van het ‘bommenlijntje’. Straks zullen we aan het uiteinde hiervan uitkomen, maar voor de grenspalen moeten we na het klaphek direct rechtsaf een smal bospad in, waarbij we het hek aan onze rechterzijde volgen.
Boven gekomen gaan we, vlak voor de droge grensgreppel, linksaf tussen de beukenrij door. Deze laan is weer een fraai voorbeeld van ‘scheibomen’: een dubbele rij beuken geplant als grensscheiding. Het pad is nauwelijks zichtbaar, maar loopt ietwat links van de beukenrij. We lopen lichtjes omhoog en bovenaan zien we aan onze rechterhand een hoge grenspaal (nr 3, een middelpol) op een hoge pol bij een fraai heitje. Dit is duidelijk geen 18e eeuwse grenspaal, maar een later product.


 

Grenspaal 3 Scheibomen met 'paal en pol'



Naar boven

We blijven het pad links van de scheibomen volgen tot een, voor het verkeer afgesloten, asfaltweg.
Vlak voor de asfaltweg zien we een moderne grenssteen zoals de na WO II werden gebruikt. De steen heeft uitsparingen voor bordjes met de gemeentenamen, die hebben helaas ook hier de tijd niet doorstaan.
Aan de overzijde van deze Oude Otterloseweg zien we de afrastering van de zorginstelling ’s Koonings Jaght’. We zien aan de scheibomenrij dat de oude gemeentegrens hier het terrein van ’s Koonings Jaght’ opgaat, maar we moeten een grote bocht om het hek maken om de ‘Goossenspol’ daar te kunnen zien.


 

Oude Otterloseweg 'Moderne' grenssteen en scheibomen.



Naar boven

De Oude Otterloseweg is een prachtige beukenlaan en is (pas) in de 19de eeuw aangelegd. Op de kaart uit 1874 hierboven is hij al aangegeven. Voor de aanleg van deze weg nam men de Harderwijkerweg (zie hieronder) om in Otterlo te komen.
Toen de A12 klaar was, werd de huidige Otterloseweg (daar komen we zo) in gebruik genomen en diende de Oude Otterloseweg als gebied voor berm- en autoprostitutie. Na het afsluiten van de weg was het daarmee snel gedaan.
Op de Oude Otterloseweg gaan we linksaf. We passeren links het traject van het bommenlijntje en zien de gemetselde duikers van het spoorlijntje en de Oude Otterloseweg.


 

Bommenlijntje Gezien vanaf de Oude Otterloseweg, links een gemetselde duiker.



Naar boven

Hanze- en Koningsweg

Na 500 meter nemen we het klaphek links van het grote hek en lopen verder naar de Otterloseweg (N310). We steken over en gaan op het fietspad rechtsaf richting Arnhem. Links van ons staat de afrastering van het Nationaal Park ‘De Hoge Veluwe’. Na ca 900 meter zien we links en rechts van de weg weer de scheibomen, een teken dat we de oude gemeentegrens passeren. Ook is het traject van het bommenlijntje weer te zien.
Na weer 75 meter steken we de weg over en nemen de half verharde weg (Harderwijkerweg). De Harderwijkerweg is een overblijfsel van één van de oudste handelswegen rondom Arnhem. Deze hanzeweg, uit ongeveer 1500, heeft in de loop der eeuwen verschillende routes gekend, met name over het landgoed Warnsborn. Op 18e en 19e eeuwse kaarten komen we dan ook benamingen als Oude Harderwijkerweg en Nieuwe Harderwijkerweg tegen.
We volgen de Harderwijker tot de asfaltweg (Koningsweg) en gaan rechtsaf richting de ingang van ’s Koonings Jaght’ en bushalte (lijn 105).
Als we naar links zouden lopen, dan zouden we op een kruising van twee, van oorsprong 17e eeuwse, Koningswegen komen. Deze weg, van noord naar zuid – van Paleis ’t Loo naar Kasteel Doorwerth (zie ook etappe 1 van de Palen en Pollen wandeling) en die van oost naar west – van het Hof van Dieren naar Jachthuis De Ginkel. De wegen werden aangelegd door stadhouder Willem III. Hij combineerde zijn stadhoudersfunctie (1672-1702) lange tijd met het koningschap van Engeland (1688 ‘Glorious Revolution’-1702).
De laatste weg is inmiddels de bekendste, want hieraan ligt de ingang Rijzenburg van het Nationale Park De Hoge Veluwe. De oudste versie van deze weg liep 600 meter naar het noorden over wat nu het terrein van het nationale park is. Op de kadastrale kaart van 1821 zijn beide wegen al aangegeven.



Naar boven

’s Koonings Jaght’ van de Siza Dorp Groep is een vrij toegankelijk terrein en kan worden gezien als een wel een heel bijzondere, maar toch ‘gewone’, woonwijk van Arnhem. De Goossenpol ligt vrijwel in een rechte lijn vanaf de ingang, maar we nemen een kleine, maar wel gemakkelijke, omweg, naar deze grenspaal 4.
Na de ingang gaan we linksaf en blijven de weg/het pad volgen en houden het hek aan onze linkerzijde. We komen bij een bocht met heide en zien links het hek van de Oude Otterloseweg, waar we net stonden. Daar is ook weer de scheibomenrij. We gaan met de bocht mee naar rechts en houden de hei aan onze linkerhand. We lopen over het traject van het ‘bommenlijntje’, negeren de klinkerpaden en lopen rechtdoor richting een zwarte houten schuur. Na ca 75 m zien we aan onze rechterhand grenspaal nr 4. De paal is afgebroken geweest en zichtbaar hersteld. Het merkwaardige is dat deze ‘Goossenspol’ geen pol meer heeft.
De scheibomen gaan verder richting Otterloseweg en de volgende ‘palen en pollen’ liggen op het niet vrij toegankelijke Nationale Park ‘De Hoge Veluwe’.


 

Grenspaal 4 Goossenspol op 's Koonings Jaght



Naar boven

Hier eindigt de tweede etappe van de ‘Palen en Pollen wandeling’.
We lopen over het terrein van 's Koonings Jaght' naar de bushalte om terug te keren naar Arnhem.

Etappe 3 begint een stuk verderop bij de Apeldoornseweg, want de hekken van het Nationale Park ‘De Hoge Veluwe’ en van het Koninklijk Luchtmachtterrein ‘Deelen’ verhinderen een ongestoorde wandeling. Dit geldt ook voor het zweefvliegterrein Terlet, waar we zonder toestemming niet de 'Philipsbergpol' mogen bekijken.
Voor de grenspalen binnen de hekken van het Nationale Park 'De Hoge Veluwe' is een wandelroute met informatiebrochure [439 KB] uitgegeven. Op deze wandeling staat vooral de natuur centraal en wordt minder informatie over de grenspalen zelf gegeven.
Voor de verspreid liggende resterende grenspalen is een fietstocht door Arneym uitgezet.



Naar boven

Printerversie