Startpagina
Geschiedenis tot 1900
Geschiedenis 1900 - heden
Vesting Arnhem
Monumenten binnenstad
Monumenten buitenstad
Kerk, Klooster, Graf
Scholen
Straten en Pleinen
Sonsbeek en Zijpendaal
Architecten
Verdwenen monumenten
Ambacht en Industrie
Verkeer en Vervoer
Kaarten en Plattegronden
Gezichten op Arnhem
Arnhemmers
Bronnen
Thema's
Wandelen en Fietsen
    Palen en Pollen
       Palen en Pollen Etappe 1
       Palen en Pollen Etappe 2
       Palen en Pollen Etappe 3
       Palen en Pollen, Fietsdivers
       Gemeentepalen Warnsborn
    Architectuurwandelingen
Sitemap
Contact

Over berg en dal


Kaart 1874, grenspalen 28-37 



Naar boven

We volgen de gemeentegrens langs de 18e eeuwse grenspalen. Deze palen zijn ook terug te vinden op de kadastrale kaart van 1832 en de topografische kaart uit 1874. De nummering van de palen op de gemeentelijke overzichtskaart (verzamelplan) uit 1832 wijkt af van die op de perceelkaarten (minuutplannen). Vandaar dat we als leidraad de kaart uit 1874 gebruiken, waarop de palen genummerd zijn van 1 tot en met 49. Grenspaal 1 staat op de Biesenpol aan de Amsterdamseweg op het driegemeentenpunt Arnhem-Renkum-Ede. De nummering volgt een noordelijke en oostelijke route om via de westgrens weer terug te keren bij de Biesenpol.
Op bovenstaand detail van de topografische kaart uit 1874 zien we dat in Mariendaal grenspaal 28 de eerste is. Die paal is, evenals zijn buur nr 29, verdwenen en in 1944 vervangen door een 20e eeuwse kleinere versie; de eerste paal van de kaart uit 1874 die we te zien krijgen is paal 30.



Naar boven

Mariendaal

Bij de ingang van het landgoed Mariëndaal aan de Utrechtseweg kijken we links schuin over de weg. Aan de overkant, tussen autoweg en fietspad, zien we een blauwgrijze stenen paal staan. Deze paal is hier in 1983, bij het 750 jarig bestaan van de stad Arnhem, geplaatst als een cadeau van de steenhouwersfirma Grillo aan de stad Arnhem. In de paal is het wapen van Arnhem aangebracht.
In de 18e eeuw werd hier wel een grenspaal geplaatst: ‘een steen paal geset bij allee en groote weg nae Wageningen aan de westzijde op den hoek van de voorseiden beeck’. Deze is helaas verdwenen, net als de laatste paal tussen Veluwe en Rijn, die bij de brug over de beek aan de Klingelbeekseweg.


 


Naar boven

Bij de voormalige portierswoning, gebouwd in 1861-1862 in opdracht van landgoedeigenaar – en burgemeester van Arnhem - F.W.L. van Eck, lopen we tussen twee 18e eeuwse hardstenen siervazen met medaillons als versiering de oprijlaan van het landgoed op. Rechts stroomt de Slijp- of Klingelbeek. Deze sprengbeek is aangelegd door de monniken van het vroegere klooster Mariëndaal. De beek stroomt uit in de Rijn en vormde de westgrens van Arnhem.
Aan de linkerhand zien we de vroegere dienstwoning van het landgoed met luiken in de kleuren van het Geldersch Landschap: een gele ruit op een groen vlak met in de ruit de ‘Gelderse Roos, de mispelbloem. Aan de rechterkant van de oprijlaan, tegenover de voormalige dienstwoning, zien we bij de ANWB-paddestoel de eerste grenspaal van de gemeente Arnhem-Renkum. Deze kleine grenspaal is hier geplaatst naar aanleiding van de kleine grenscorrectie in 1943 tussen Arnhem en Renkum. De grenscorrectie wordt door het Ministerie van Binnenlandse Zaken op 30-12-1943 bekendgemaakt en is ingegaan op 18 januari 1944. In plaats van het midden van de Slijpbeek, vormt vanaf dat moment de oprijlaan de grens tussen de twee gemeenten.


 


Naar boven

We lopen onder het viaduct in de spoordijk (aangelegd in 1840-1845) door en zien aan de rechterkant, direct na het fietspad en tegenover de entree van het Bedrijfslaboratorium voor Grond- en Gewasonderzoek (Blgg), weer een 20e eeuwse grenspaal. Deze steekt wat hoger boven de grond uit als de paal ten zuiden van het viaduct.


 


Naar boven

We lopen rechtdoor voorbij het Huis Mariendaal aan de linkerhand. Het classicistische huis stamt - in deze staat - uit 1857. Rechts zien we de ‘Zig-zag-berg’.
We passeren de parkeerplaats (links) waar ook het startpunt is van de drie Mariendaalwandelroutes. Achter de parkeerplaats is nog het hek en de deur van de vroegere ijskelder van het voormalige landgoed te zien.
We gaan langs de witte slagboom. Ongeveer 150 meter aan onze rechterzijde is de sprengkop, de oorsprong, van de Slijpbeek.
Na de slagboom gaan we na circa 100 meter op een viersprong linksaf. Rechts is de toegang tot de beukenhaag-beukenloofgang-berceaux ‘De Groene Bedstee’.
We slaan het eerste pad rechtsaf en zien direct links de eerste echte ‘18e eeuwse grenspalen’. We zullen twee zo dicht bij elkaar geplaatste palen niet meer tegen komen op de wandeling. Normaal staan de palen alleen op ‘knikken’ in de grens en op ‘zichtafstand’, gemeten in ‘roeden Geldersche landmaat’ (= 3,8 meter) van elkaar. Deze twee grenspalen zijn hier neergezet bij de grenswijziging van 1943/44.


 

Grenspaal 30-31



Naar boven

We lopen rechtdoor en hebben een fraai zicht (rechts) op de Groene Bedstee. We komen bovenaan bij de Schelmseweg (asfaltweg). De oude grenspaal 32, op 'd'oude Mariendaalse poll', is niet meer en is vervangen door een moderne grenssteen. Deze ligt helaas gestrekt in de berm van de weg. In de rechthoekige uitsparingen waren de wapens van beide gemeenten aangebracht, die helaas ook ten prooi zijn gevallen aan de tand des tijds.


 

Grenspaal Schelmseweg Omgevallen 'moderne' grenspaal bij de parkeerplaats/ingang van landgoed Mariendaal aan de Schelmseweg.



Naar boven

Boschveld

We steken de Schelmseweg over en bereiken zo het landgoed Boschveld.
We passeren de slagboom van het Geldersch Landschap en lopen de beukenlaan in. Bij de bosrand gekomen gaan we op de viersprong linksaf (lichtblauwe wandelpaaltjes volgend), richting de Theekoepel Boschveld. Grenspaal 33 die op dit landgoed stond, is helaas verdwenen.
Bij de theekoepel met het smeedijzeren Art-Deco-hek lopen we met het pad mee naar rechts en gaan rechtdoor naar beneden, richting de beukenlaan in verte. We komen bij een geasfalteerde weg (Limburg van Stirumweg). In de 18e eeuw werd deze weg 'd'allee of singel van den Lichtenbeek' genoemd, naar het gelijknamige landgoed.
Voordat we dat landgoed via de beukenlaan opgaan, lopen we eerst 50 meter naar links voor grenspaal 34 op een echte pol. De voet is onafgewerkt, wat door het afvlakken van de pol goed te zien is.
Tien met er verder in de richting van Oosterbeek ziet u de paal die de terreinen van de Stichting Het Gelderschap Landschap markeren. In de paal is het kenmerk van de stichting, de mispelbloem (de Gelderse Roos) aangebracht.
De groene heuveltjes, naast de picknick weide, zijn twee gerestaureerde grafheuvels, oorspronkelijk van ongeveer 2.000 voor Christus.


 

Grenspaal 34 Paal en pol, Limburg van Stirumweg.



Naar boven

Lichtenbeek

We gaan nu de beukenlaan in en begeven ons op het voormalige landgoed Lichtenbeek. De beukenlaan is een fraai voorbeeld van ‘scheibomen’: een dubbele rij aangeplante beuken die de grensscheiding markeren. Dit gebied is nog redelijk ongerept en we zullen de drie oorspronkelijke grenspalen uit 1756 in dit gebied nog kunnen zien.
Bij het begin van de bosrand komen we op een driesprong. Twintig meter naar links, zien we aan de rechterhand een hoge grenspaal (nr 35) op pol. De paal is aan de top doorboord. Dit is waarschijnlijk gebeurd bij het rechtopzetten van de paal door medewerkers van de afdeling gemeentewerken.


 

Grenspaal 35



Naar boven

We lopen vanaf de beukenlaan, op de driesprong rechtdoor en gaan met de bocht mee naar rechts.
We komen bij een vijfsprong en nemen het tweede pad links (het bospad). Na ongeveer 75 meter zien we aan de linkerhand een lange grenspaal (nr 36) op een pol.


 

Grenspaal 36



Naar boven

We vervolgen het bospad en zien we na 75 meter grenspaal 37, nu aan de rechterhand.
De palen volgen hier het tracé van 'den ouden Utrechtsen Wegh, die in de 18e eeuw al in onbruik was geraakt.


 

Grenspaal 37



Naar boven

Dit waren de drie grenspalen 35, 36 en 37 van het landgoed Lichtenbeek. De grenspalen staan in één rechte lijn met elkaar en met de palen 34 en 38, maar het bospad en de afzettingen van de achtertuinen van de villa’s aan de Dreijenseweg in Oosterbeek dwingen ons tot een andere route.
Na grenspaal 37 gaan we eerst rechtdoor op het bospad en gaan met de bocht mee links naar beneden. We nemen het eerste pad rechtsaf en blijven het pad, achter de huizen van de Dreijenseweg, volgen. We gaan links met de bocht mee naar beneden tot we bij het klaphek aan de Dreijenseweg zijn.

Op de Dreijenseweg gaan we aan de overkant van de weg linksaf. Na 80 meter komen we bij een herdenkingspaal ‘Market Garden – Airborne’. Tien meter in de richting Oosterbeek staat een kleine moderne grenssteen. Ook in deze steen zijn de gemeentewapens niet meer aanwezig.
Loopt u rechtdoor, dan komt u na zeven minuten bij het treinstation en de bushalte om eventueel de terugreis te aanvaarden.



Naar boven


Kaart 1874, grenspalen 36-41 



Naar boven

Vrijland

Wilt u verder langs de grenspalen, dan gaan we bij de Airbornegedenkpaal rechtsaf door het klaphek. We komen nu op het landgoed Vrijland - Mill Hill - Johannahoeve.
Het hek houdt u zoveel mogelijk aan de linkerhand,ook als het hek een hoek maakt, en u blijft het pad volgen. We komen op een kruising van bospaden met een afgebroken grenspaal (nr 38) op een hoge pol.


 

Grenspaal 38 Vrijland - Fathers of Mill Hill



Naar boven

Op de kruising lopen we rechtdoor richting de verharde weg. Aan het eind daarvan gaan we rechtdoor, weer een bospad in. Links bij de slagboom, aan het begin van het bospad, een hoge grenspaal (nr 39) op een zeer hoge pol. Wellicht dat de pol zo hoog is, omdat ze op de resten van een prehistorische grafheuvel is gezet. Schuin tegenover de grenspaal ziet u er daar nog een van.


 

Grenspaal 39



Naar boven

Het pad gaat tussen een bomenrij door. Aan de linkerhand de pittoreske begraafplaats van de paters van Mill Hill met naast de ingang een grenspaal (nr 40), maar niet op een pol. De grenspaal moest door de aanleg van het missionarissenkerkhof verplaatst worden.


 

Grenspaal 40 Mill Hill begraafplaats.



Naar boven

Hier staan we voor een keuze.
De oorspronkelijke route uit 1985 gaat hier rechtdoor en op de eerstvolgende smalle asfaltweg rechtsaf door de landerijen van de Johannahoeve en Papendal en dan langs de spoorlijn Arnhem-Utrecht om bij grenspaal 47, de eerste grenspaal van etappe 2 van deze ‘Palen en Pollen Wandeling’ uit te komen. Een wandeling van ongeveer een half uur zonder grenspalen (zie hieronder). U kunt vervolgens of naar station Wolfheze of de etappe 2 (deels) volgen; tot Wolfhezerweg - Amsterdamseweg – ANWB ‘Planken Wambuis’ en dan 1 km naar de bushalte ‘Koingsweg-West End-Papendal’ of tot het eind van etappe 2 bij de bushalte ’s Koonings Jaght.

De grenspalentocht uit 1985 ging niet langs de grenspalen in de Bilderberg- en Wolfhezerbossen. Dat gaan we nu wel doen.
Daarvoor moeten we naar de andere kant van de spoorlijn Arnhem-Utrecht. Aan deze noordzijde staat alleen nog grenspaal 41, aan de zuidzijde richting Wolfheze de nummers 42 t/m 46. We slaan dus paal 41 over (die was ook niet opgenomen in de route van 1985), maar u krijgt er vijf palen en pollen – waaronder de ‘Bruytspol’ voor terug. Wilt u aan deze kant van het spoor blijven, volg dan de grenspaal 41- of de ‘landerijen’-route (zie hieronder).
Uiteindelijk leiden alle wegen naar hetzelfde punt: Wolfheze en grenspaal 47.



Naar boven


Kaart 1874, grenspalen 42 tm 47 Grenspaal 46 is de Bruijtspol



Naar boven

Bilderbergbossen

Vanaf het bospad bij de Mill Hill begraafplaats gaan we door het hek en steken de begraafplaats over en komen op een smalle asfaltweg. We gaan linksaf en bij het eerste bospad rechtsaf naar beneden, naar de zandweg die parallel aan het spoor loopt. We gaan linksaf tot de Dreijenseweg en gaan rechtsaf, de spoorbrug over.
Na de brug gaan we rechtsaf richting Wolfheze en lopen over de Nico Bovenweg ten zuiden van het spoor. Na 1700 meter blijven we bij ANWB-paddestoel 21487 de richting Wolfheze volgen (fietspad). Na 200 meter zien we links het bord ‘Bilderbergbossen’. Daar gaan we het (smaller wordend) bospad in. Na 100 meter, zien we aan de rechterhand, 20 meter van het pad vandaan, (de top van) grenspaal 42.
Deze paal heeft jarenlang gebroken in de berm gelegen en is in 2002 gerestaureerd en weer teruggezet. Dit dankzij de bemoeienis van de ‘Grenspalen-deskundige van Renkum en Arnhem’ Ron Moerenhout.


 

Grenspaal 42 Langs fietspad Oosterbeek-Wolfheze.



Naar boven

We blijven het bospad, dat steeds smaller wordt, volgen en zien na 200 meter aan de rechterhand de volgende grenspaal op een pol. Met deze grenspaal is iets bijzonders aan de hand. De paal heeft afgeschuinde zijden, in tegenstelling tot de rechte vlakken van de 18e eeuwse grenspalen, en geen afgeronde ribben op de spits. In de paal is vrijwel aan de top het nummer ‘56’ aangebracht. Dus geen originele paal uit 1756, maar wel de enige paal die het tot rijksmonument heeft gebracht.
We vervolgen het bospad en verruilen na 50 meter de Bilderbergbossen voor de Wolfhezerbossen.


 

Grenspaal '43' Rijksmonument, paal nr 56.



Naar boven

Wolfhezerbossen

Op het kruispunt van de verschillende wandel- ruiter en mountainbike(ATB)-wegen van het begin van de Wolfhezerbossen is onze route naar de uiterste zuidwestelijke grensmarkering erg eenvoudig: rechtdoor het pad blijven volgen.
Het pad volgt hier weer het tracé van de Oude Utrechtseweg, ‘nae het beloop van den ouden Utrechtsen Wegh’. In 1821 volgden de bestuurders op de inspectietocht vooral de sloot die links van het pad ligt. De wal tussen pad en sloot is ook nog goed zichtbaar.

Het smalle bospad in de Bilderbergbossen is hier weer een breed bospad geworden. Na 400 meter (bij een driesprong) zien we links een 18e eeuwse paal (nr 44), maar niet op een pol. De gemeentegrens op dit deel van de wandeling lag hier tot de grenscorrectie van 1943/44. Vanaf 18 januari 1944 werd de gemeentegrens gevormd door de spoordijk. Alle palen aan deze kant van de spoorlijn staan nu volledig op Renkums grondgebied.


 

Grenspaal 44 Wolfhezerbossen



Naar boven

We lopen weer verder en moeten ons realiseren dat de palen vroeger op ‘zichtafstand’ van elkaar stonden. Iets wat nu met de dichtheid en de hoogteverschillen in dit gedeelte van het traject lastig denkbaar is.
Na 400 meter zien we rechts van het pad een grenspaal. Dit is eenzelfde type als in de Bilderbergbossen. De paal heeft een nummer en afgeschuinde vlakken. Verder is opvallend dat de paal niet op de wal langs de sloot staat en ook niet op een ander hoog punt, maar aan de voet van een heuveltje. Een duidelijk geval van herplaatsing dus, deze paal 45.

Een aantal boswegen komen hier samen. In vroeger tijden kruiste hier de 'koningsweg' van Paleis Het Loo naar Kasteel Doorwerth hier de Arnhems-Renkumse grens.


 

Grenspaal 45 Niet 18e eeuws; 'nr 53' in Wolfhezerbos.



Naar boven

Bruijtspol

Verder rechtdoor op het bospad komen we na 200 meter op een asfaltstukje en zien 25 meter voor het viaduct onder de Wolfhezerweg een afgebroken paal op een pol.
Dit is de befaamde ‘Bruijtspol’: de meest zuidwestelijke grensmarkering tussen het schependom Arnhem en het Schoutambt Renkum. De grens maakte hier een scherpe hoek en ging linea recta naar het noorden, naar de heide van Papendal.
De paal sneuvelde tijdens de werkzaamheden van de A50 (openstelling 1972) en stond sinds 1977 op zijn kop als een soort kunstwerk bij parkeerplaats Kabeljauw. Op 31 augustus 2002 werd de paal met enig ceremonieel vertoon teruggeplaatst. Daarvoor moest de Bruijtspol wel weer opnieuw opgeworpen worden.

We zijn aan het einde van deze eerste etappe van de ‘Palen en Pollen’-wandeling gekomen. Via het asfaltpad tegenover de Bruijtspol lopen we licht omhoog naar de Wolfhezerweg en komen na 15 minuten aan op Station Wolfheze. Daar start de aanlooproute voor etappe 2, die ons langs bommenlijnen, hessenwegen en nog een andere koningsweg voert.


 

Grenspaal 46 Bruijtspol



Naar boven

Nr 41 en Landerijen

Grenspaal 41 route
Grenspaal 41 is ongeveer negen minuten lopen van de Mill Hill begraafplaats vandaan, maar die (verdere) route gaat via een nogal saai bospad parallel aan het spoor richting grenspaal 47.
We lopen het bospad bij de begraafplaats verder af tot de smalle asfaltweg. Die steken we over om direct na 15 meter links het bospad in te gaan.
Deze houden we rechts aan en gaan steil naar beneden. We gaan rechts de modderige (maakt niet wat voor tijd van het jaar het is) zandweg, parallel aan het spoor, in. Na ongeveer 450 meter, vlak voordat het zandpad het eiland aan de linkerhand raakt, zien we links op een kleine pol grenspaal 41.
Na weer 400 meter zien we vlak voor het hek van sportcentrum Papendal een bospad waar de wandelaars vandaan komen die de ‘landerijen-route’ hebben gekozen.
Op dit punt ging de vroegere gemeentegrens het spoor onderdoor. Na de grenscorrectie van 1943 werd de grens langs de spoorlijn getrokken richting Wolfheze. Grenspaal 42 staat direct aan de andere kant van het spoor, maar de klim over het spoortalud is te steil en te gevaarlijk (intercity’s gaan erg hard!) om die paal te bekijken.
We vervolgen de zandweg, die nu Gerard Nijboerpad heet, naar de befaamde marathonloper die hier trainde (zilver Olympische Spelen van Moskou, 1980 en Europees kampioen in Athene, 1982). Na 350 meter verruilen we het zand voor straatklinkers en weer na 150 meter voor asfalt. We gaan de A50 onderdoor en komen na 150 meter op een open plek met links een duiker onder de spoordijk en rechts een heide. Een klaphek met het bord Johannahoeve geeft ons toegang tot die heide. Hier begint etappe 2 van de wandeling.

Wilt u naar station Wolfheze, loop dan gebukt door de duiker en neem aan de andere kant het fietspad rechtsaf. Na 15 minuten bent u op de plaats van bestemming.

Landerijenroute
We lopen het bospad bij de begraafplaats Mill Hill verder af tot de asfaltweg. Op de asfaltweg gaan we rechtsaf richting Johannahoeve en Jozefhuis. Direct na de Johannahoeve gaan we linksaf de landerijen in. Bij het einde komen we bij het hek van sportcentrum Papendal. We gaan rechtdoor, heuveltje op, richting spoor. Bij de spoorlijn, ontmoeten we de wandelaars die de paal 41 route hebben genomen. We gaan rechtsaf, het Gerard Nijboerpad op en lopen rechtdoor tot een open plek met links een duiker onder de spoordijk en rechts een heide. Een klaphek met het bord Johannahoeve geeft ons toegang tot die heide. Hier begint etappe 2 van de wandeling.

Wilt u naar station Wolfheze, loop dan gebukt door de duiker en neem aan de andere kant het fietspad rechtsaf. Na 15 minuten bent u op de plaats van bestemming.


 

Grenspaal 41



Naar boven

Palen en Pollen Mariendaal

Printerversie