Startpagina
Geschiedenis tot 1900
Geschiedenis 1900 - heden
Vesting Arnhem
    Middeleeuwse vesting
    Oud-Nederlandse Vesting
    Nieuw-Nederlandse Vesting
    Rijnpoort
    Janspoort
    Velperpoort
    Sabelspoort
    Vestingbegrippen
Monumenten binnenstad
Monumenten buitenstad
Kerk, Klooster, Graf
Scholen
Straten en Pleinen
Sonsbeek en Zijpendaal
Architecten
Verdwenen monumenten
Ambacht en Industrie
Verkeer en Vervoer
Kaarten en Plattegronden
Gezichten op Arnhem
Arnhemmers
Bronnen
Thema's
Wandelen en Fietsen
Sitemap
Contact

Janspoort

Janspoort 1630


Janspoort ca 1630 Een tekening van Abraham Rademaker.



Naar boven

Naam: Janspoort
Ligging: hoek van de huidige Jansstraat en Willemsplein
Eerste vermelding: 1355
Einde: 1825 (sloop)

De oudste afbeeldingen van de Janspoort zijn uit de eerste helft van de 17e eeuw. Ze komen van Abraham Rademaker (1630) en Van Leer (1640) en de plattegronden van Nicolaas Geelkercken (1639). De kaart van Van Geelkercken is op deze bladzijde in de uitgave van J. van Blaeu uit 1649 te zien.
De Janspoort die op deze afbeeldingen te zien is, werd in 1537 gebouwd in opdracht van hertog Karel van Gelre. De hertog verving de eerdere Janspoort, wiens geschiedenis tot de 14e eeuw teruggaat. Karel van Gelre liet de stad versterken om zo beter tegenwicht te kunnen bieden aan de troepen van keizer Karel V. Karel V probeerde Gelre (en dus de stad Arnhem) onder zijn centraal bestuur te krijgen.
Om de stad via de Janspoort binnen te komen, moest men eerst een houten ophaalbrug over de stadsgracht passeren Tussen de brug en de stadsmuur, die bij de Janspoort de vorm van een rondeel had, stond een klein brugwachters- cq. poortwachtershuisje. Deze is niet te zien op de prent van Rademaker uit ca 1630, maar wel op die van Van Leer en Geelkercken, nog geen tien jaar, later. Op de prent van Van Leer is de houten ophaalbrug niet afgebeeld.
Op de zware tichelstenen (=bakstenen) buitenmuur van het rondeel waren twee kleinere verdedigingstorentjes en één wat grotere wacht- en uitkijktoren (noordoostzijde) gebouwd. Het rondeel was ook in opdracht van Karel van Gelre gebouwd.
Het rondeel was geheel opgevuld met aarde tot de hoogte van de stadswal. Dit zodat men de kanonnen over de muren kon laten vuren. Op het rondeel stond een gebouwtje met een toren, het zogenaamde blokhuis. Deze diende als extra verdediging en voor opslag van munitie.
Vanaf de buitenpoort liep men dus onder het rondeel door, in een rondgewelfde tunnel van bijna 30 meter, totdat men bij de buitenpoort, de eigenlijke Janspoort zelf, kwam.
In 1607 werden in de buitenpoort en de binnenpoort valhekken (hersen) geplaatst. Zo kon men de vijand binnensluiten en aanvallen.
De Janspoort (de binnenpoort) bestond uit een poortgebouw van drie verdiepingen: de poort zelf met daarboven twee bouwlagen. Het poortgebouw werd bekroond met een hoog schuin oplopend dak.
Tegen de oostkant van het poortgebouw was een smalle, maar hogere, toren geplaatst van ongeveer vier verdiepingen. De toren diende vooral als trap. De bovenste laag werd tot 1711 als gevangenis gebruikt voor het Hof van Gelderland. In het rondeel van de Janspoort werden tot de 18e eeuw de straffen van het Hof van Gelderland voltrokken. Een commissaris van het hof ondervroeg, in het bijzijn van twee stadsbestuurders (schepenen) en een stadssecretaris de verdachten. Als het vonnis een lijfstraf betrof, werd de gevangene aan een paal op het rondeel vastgebonden en werd de straf uitgevoerd. In 1455 werd aan een gepijnigde verdachte, die later onschuldig bleek, een Rijnlandse gulden uitbetaald.



Naar boven

Janspoort 1640


Janspoort ca 1640 Een tekening van Van Leer.



Naar boven



Naar boven


Janspoort ca 1650 Detail van de kaart van J. Blaeu (1649), naar een origineel van N. van Geelkercken (1639).



Naar boven

Janspoort 1742


Janspoort, 1742 Jan de Beijer, 1742. Janspoort vanuit de stad (Jansstraat) gezien.



Naar boven

De Janspoort in de 18de eeuw
Bestaande uyt een buyten- en binnenpoort, sijnde de buytenpoort een verwulft mit een bogt onder de wal doorloopende, ter langte van ruym hondert voeten, sijnde van buyten verziert mit een blaauwe hartsteene geevel, mit twee pilasters mit banden, van boven mit een platte lijst, sijnde verziert tusze de lijste mit de waapens van Gelderland en Arnhem tuszen eenige kreygsteekenen; waarvoor leyt een steene brug van twee boogen over de stadtsvest. Binnenpoort, sijnde
Bron: Jan Willem Gensel, Beschrijving der Stadt Arnhem, 1787.

De Janspoort in Arnhemse kronieken
1355.
Ook werden in dit jaar de vleugels van Sint Johanspoort verhoogt.

1422.
Werden die waepens aen der Stadspoerten mit verwen ende gold geschilderd.

1427.
Insgelijks is in dit jaar die boog van den toorne tusschen Sinte Johans poirte, ende der Wijntmoelen toegemetseld, op dat men daijr in waken zoude.

1432.
Insgelijks werdt in dit jaar die kap van den toern bij sente Johanspoerte in der schipluden doelen gereparierd.

1455.
Werdt den spaermaekrsknecht, die op Sinte Johanspoert gepijnigt was, ende onschuldig gevonden wart, om dat hi vanden pijniging een quae zy hadt beholden, voor sijn meijster loen een R. gulden gegeven.

1473.
In dit jaar is oock die nijen grave gegraven tusschen die Janspoert ende Jansbeeck, ende aldaer dat nije blockhuus getijmert.



Naar boven

Literatuur

Literatuur
Gensel, J.W. (1787). Beschrijving der stadt Arnhem, behelzende haar begin, opkomst en lotgevallen, alsmede de voornaamste gebouwen van kerken, cloosters, poorten en andere gestichten; mit egte bijlaage.
Gepubliceerde en geredigeerd door: Sloet, J.J.S. Baron (1911). Beschrijving van Arnhem.
In: Bijdragen en Mededelingen Gelre, 1911, deel XIV, pp. 319-394, p. 323.

Hasselt, G. van (1790). Kronijk van Arnhem.
Arnhem: W. Troost en Zoon.

Markus, A. (1907). Arnhem omstreeks het midden der vorige eeuw met geschiedkundige aanteekeningen.
Arnhem: Gijsbers & Van Loon, 1975; ongewijzigde herdruk van de uitgave uit 1907. pp. 45-47.

Staats Evers, J.W. (1868). Kroniek van Arnhem van 1789 tot 1868.
Arnhem: Is. An. Nijhoff & Zoon.



Afbeeldingen uit bovenstaande literatuur, Bibliotheek Arnhem, Gelders Archief en Historisch Museum Arnhem.



Naar boven

Printerversie