Startpagina
Geschiedenis tot 1900
Geschiedenis 1900 - heden
Vesting Arnhem
    Middeleeuwse vesting
    Oud-Nederlandse Vesting
    Nieuw-Nederlandse Vesting
    Rijnpoort
    Janspoort
    Velperpoort
    Sabelspoort
    Vestingbegrippen
Monumenten binnenstad
Monumenten buitenstad
Kerk, Klooster, Graf
Scholen
Straten en Pleinen
Sonsbeek en Zijpendaal
Architecten
Verdwenen monumenten
Ambacht en Industrie
Verkeer en Vervoer
Kaarten en Plattegronden
Gezichten op Arnhem
Arnhemmers
Bronnen
Thema's
Wandelen en Fietsen
Sitemap
Contact

Middeleeuwse vesting

Inhoud

De vestingbouw tot 1550
De vestingwerken rond 1565
De vestingwerken rond 1590
Belegeringen
Literatuur



Naar boven

De vestingbouw tot 1550

Graaf Otto II maakte in de stadsrechtenbrief ‘van de versterkte plaats Arnhem een stad’. Arnhem had in 1233 dus al een vorm van een verdediging, die in ieder geval in 1291 is uitgegroeid tot een stadsmuur. Uit dat jaar is een overeenkomst bewaard gebleven waarin de toevoer van water door de stadsmuur wordt geregeld. In 1353 wordt melding gemaakt van de Velperpoort, die ook de ‘Spieckerspoort’ wordt genoemd.
In 1355 werden de vleugels van de Janspoort verhoogd en vleugels aan de Velperpoort gebouwd. Twee jaar later is er de eerste vermelding van de Sabelspoort en de Rijnpoort als er sprake is van de verbetering van de muur tussen deze twee poorten. In 1360 worden nieuwe grachten bij de Sabelspoort uitgegraven. In 1422 worden de stadswapens op de poorten met verf en goud geschilderd.
In 1426 werd een nieuwe muur tussen de Rijn- en Janspoort gebouwd, waarbij 108.000 stenen werden gebruikt. Deze stenen haalde men uit de gracht. Die werd daardoor meteen een stuk dieper. Verder werden voor deze muur 263.000 nieuwe stenen gebruikt. In 1429 werden nieuwe grachten gegraven waarbij weilanden en woningen verdwenen. Drie jaar later werd de kap op de toren van de Janspoort gerepareerd. In 1438 werd de Rijnpoort vernieuwd. Er werd een middelste poort gebouwd met torens, waarbij men de stenen gebruikte van het afgebroken ‘vleysch-huus’ aan de markt. In 1440 werden de twee oude torens van de Sabelspoort vervangen. In 1447 werd op de poort een woning, versierd met 24 vergulde pinakels, gebouwd, waarmee het gebouw twee verdiepingen kreeg.
Rond 1450 worden nieuwe grachten aangelegd tussen de Janspoort en de Jansbeek.
Dit alles kwam goed van pas toen vanaf het midden van de 15de eeuw de Gelderse vrijheidsoorlogen uitbraken.
In 1485 was een groot herstel van muren en poorten nodig. De kosten daarvan werden betaald door een extra belasting op bier te heffen. Tussen 1500 en 1519 wordt een groot aantal torens op de stadswallen gebouwd. Men spreekt in ieder geval van 28 torens. De poorten krijgen ook extra versterking: in 1519 wordt een rondeel aangelegd voor de Rijnpoort en vijf jaar later gebeurt hetzelfde bij de Sabelspoort en de Janspoort.

In 1531 laat Karel van Gelre de Gelderse Toren bouwen en hij versterkt de muren tussen Jans- en Rijnpoort. Zes jaar later laat de hertog de oude Janspoort slopen en een nieuwe Janspoort bouwen. Het rondeel bij de poort wordt vernieuwd en de stadsgracht verlegd.



Naar boven

De vestingwerken rond 1565


Arnhem ca 1560 Op dit detail van de kaart van Jacob van Deventer zijn de middeleeuwse stadsmuren en grachten goed te zien.



Naar boven

Een eerste beeld van de Arnhemse vestingwerken is er pas rond het midden van de 16de eeuw. Uit die tijd zijn twee plattegronden beschikbaar. De kaarten (minuutkaart, netkaart en bijkaart) van Jacob van Deventer geeft de situatie rond 1560 weer en de plattegrond van Lodovico Guicciardini, die het gedetailleerdst is, brengt de verdedigingswerken van 1565 in kaart.
Op de oudste stadsplattegrond uit circa 1560 van Van Deventer is de stadsmuur goed te zien. Dan heeft de stad al verschillende belegeringen en aanvallen te verduren gehad. De verdediging werd dan ook een aantal malen (1505, 1519, 1533) uitgebreid, waarbij stadsmuur, stadspoorten en toren werden verstevigd.
De kaart van Guicciardini geeft de situatie in Arnhem rond 1565 weer.
De middeleeuwse stadsmuren en grachten zijn goed te herkennen. Tussen Rijnpoort (links) en Sabelspoort (midden onder) is er een dubbele stadsmuur. Tussen Sabelspoort en Rijnpoort is deze enkelvoudig.


 

Arnhem rond 1560 De 'bijkaart' van J. van Deventer



Naar boven




Naar boven

De vestingwerken rond 1590

Tussen 1572-1574 ontwerpt de Spanjaard Francesco Horologio op bevel van de stadhouder van Gelderland, Gilles van Berlaymont, nieuwe versterkingen. Er komt een bolwerk bij de Rijnpoort en achter het Catharina Gasthuis (Beekstraat).
Bij de Velperpoort wordt een nieuwe lange brug (80 voet, rustend op 7 jukken) en extra versterkingen geplaatst.
De borstwering op de muur tussen Jans- en Velperpoort wordt versterkt.
Na de overgang van Arnhem tot het Hervormde Geloof (1587) wordt de verdediging opnieuw vernieuwd. De wal tussen de Rijn- en de Sabelspoort wordt versterkt.



Naar boven


Kaart Aernout Buchelius 



Naar boven

Op bovenstaande kaart van Aernout Buchelius is de situatie rond 1590 te zien. Op deze getekende kaart van Arnhem ligt het noorden beneden. Aan de rechterzijde (westkant van de stad dus) staat de Rijnpoort, die van alle poorten de grootste verdedigingswerken om zich heeft. Naar het noorden (op de kaart naar beneden) volgt dan de Janspoort en daar links van de Velperpoort. Een aarden wal, die de scheiding vormt tussen de dubbele gracht, verbindt de Janspoort en Velperpoort met elkaar. Een dubbele gracht is nog niet geheel om Arnhem aangelegd, maar al wel tussen deze poorten.
Bovenaan de kaart (het zuiden van Arnhem) vormt de Sabelspoort de vierde grote toegangspoort tot de stad. Veel gespreksstof voor historici heeft in de loop van de jaren de poort, of wat daar op lijkt, tussen de Sabelspoort en de Velperpoort ten oosten van de Walburgiskerk opgeleverd.



Naar boven

Belegeringen

In 1370 werd het verboden om huizen buiten de muren te bouwen. Dit om te voorkomen dat de vijand zich hierachter kon verschuilen.
26 juni 1467 - 9 december 1468; belegering door zoon Adolf om vader hertog Arnold en diens broer Willem van Egmond te verslaan.
In 1471 belegering door Willem van Egmond; de verdedigingswerken werden door Arnhemmers versterkt. In 1473 rukte Karel de Stoute op richting Arnhem. Arnhem werd wel in staat van paraatheid gebracht, maar gaf zich zonder verzet over.
Na de dood van Karel de Stoute laaide de onrust weer op en werd Arnhem in 1478 opnieuw belegerd.
Vanaf 23 juni 1505 een belegering door Filips de Schone; de stad gaf zich over op 6 juli. Hertog Karel van Gelre moest Filips de Schone als zijn heer erkennen. Het bos rondom de stad, het Arnhemmerholt, werd in bij deze belegering gekapt.
“De lustige wildbaen, die aen de Velouwsse syd niet boven een schootweeghs buyten de poorten lach te proncken, wierd by gelegenheyt van dit belegh, aen den grond afgekapt, ende soo veeler jaeren wasdom in korte daeghen vernield…”

Na de dood van Filips probeerde Karel tevergeefs in 1507 en 1508 opnieuw Arnhem in te nemen. Op 21 maart 1514 lukte het hem met een kleine groep soldaten bij een zwakke plek in de muur binnen te dringen. Ook wisten enkele soldaten, verborgen onder meelzakken, de stad binnen te komen. Tegen de troepen van keizer Karel V was echter de hertog op de lange duur niet bestand en op 17 februari 1519 doet de keizer zijn intocht in Arnhem.



Naar boven

Literatuur

Augusteijn, J. (1997). Historische plattegronden van Nederlandse steden. Deel 8.1 Gelderland. De Veluwe.
Alphen aan den Rijn: Uitgeverij Canaletto. pp. 28.

Haak, S.P. (1933). Arnhem door de eeuwen heen.
In: Arnhem Zeven Eeuwen Stad. Officieel gedenkboek.
Arnhem: Hijman, Stenfert Kroese en Van der Zande N.V. Boekverkoopers, 1933; pp. 29-91, m.n. 42-54.

Hasselt, G. van (1790). Kronijk van Arnhem.
Arnhem: W. Troost en Zoon. pp. 2-17.

Knap, W. W.G.Zn. & Vergouwe, G.F.C. (1933). Arnhem 1233-1933. Gedenkboek uitgegeven ter gelegenheid van het zevende eeuwfeest van Arnhems’ stedelijk bestaan.
Arnhem: N.V. Drukkerij en Uitgevers-Maatschappij De Vlijt. pp.
19, 35-41, 243-244.

Janssen, G.B. (1989). Het vizier op Gelderlands voormalige vestingsteden.
In: Sevenhuijsen-van Genderen, J.H. e.a. (eds). (1989). Gelderse steden omsingeld.
Zutphen: De Walburg Pers/De Gelderse Bloem. pp. 9-22.

Janssen, G.B. (2000). Van bolwerk tot bunker. Militaire complexen in Arnhem.
Utrecht: Uitgeverij Matrijs. pp. 9-12.

Iddekinge, P.R.A., e.a. (Eds.) (1982/1983). Ach Lieve Tijd. 750 jaar Arnhem, de Arnhemmers en hun rijke verleden. Deel 1 pp. 15, deel 4 p. 80, deel 11, pp. 247-250
Arnhem/Zwolle: De Gelderse Boekhandel - Uitgeverij Waanders.

Potjer, M. (2005). Historische Atlas van Arnhem. Van Schaarsbergen tot Schuytgraaf. Amsterdam: SUN. pp. 12-21.

Staats Evers, J.W. (1868). Beschrijving van Arnhem.
Arnhem: Nijhoff & Zn. pp. 16-21.


Afbeeldingen uit bovenstaande literatuur, Bibliotheek Arnhem, Gelders Archief en Historisch Museum Arnhem.
Foto’s: Stijn en Jan de Vries, 2005-2007.



Naar boven

Printerversie