Startpagina
Geschiedenis tot 1900
Geschiedenis 1900 - heden
Vesting Arnhem
Monumenten binnenstad
Monumenten buitenstad
Kerk, Klooster, Graf
Scholen
Straten en Pleinen
Sonsbeek en Zijpendaal
Architecten
Verdwenen monumenten
Ambacht en Industrie
Verkeer en Vervoer
    Treinstations
    Tram & Trolley
    Eerste auto 1896
    Vliegtuigongeluk 1910
    Havenkraan
    Rijnloop
    Rijnbrug
    Hanzeweg
    Hessenwegen
Kaarten en Plattegronden
Gezichten op Arnhem
Arnhemmers
Bronnen
Thema's
Wandelen en Fietsen
Sitemap

Hanzeweg


Harderwijkerweg, Handwijzer Warnsborn 



Naar boven

Een prachtige oude ANWB-handwijzer uit de 1e helft van de 20ste eeuw met de vermelding Harderwijkerweg aan de rand van het landgoed Warnsborn bij Arnhem. Op de achtergrond links de boerderij ‘De Kleine Kweek’. Rechts achter de wegwijzer gaat het pad naar de schaapsdrift, een langgerekte strook heide waarover vroeger de schapen werden geleid. Over die schaapsdrift voerde vroeger de weg van Arnhem naar Harderwijker, een route die haar oorsprong vindt rond 1500, als brede zandpaden over de Veluwe de hanzesteden Harderwijk (hanzelid sinds 1280) en Arnhem (hanzestad sinds 1441) met elkaar verbinden. We staan dan hier ook op een restant van een authentieke hanzeweg.
Vanaf de schaapsdrift en de handwijzer vervolgde de Harderwijkerweg haar weg richting Koningsweg, exact volgens de richting zoals die door de wegwijzer wordt aangeduid.

In dit hoofdstuk van Arneym zal de geschiedenis van deze Hanzeweg beschreven worden. In de toekomst zal onder Wandelingen de gelegenheid worden geboden om, het nog bestaande deel van, de Hanzeweg op het Arnhemse grondgebied na te lopen.



Naar boven

Weg naar Harderwijk, 1580

Klik hier om naar de galerie te gaan.


Naar boven

De eerste, wat meer gedetailleerde, kaarten van de zuidelijke Veluwe verschijnen in de tweede helft van de 16de eeuw. Het zijn tussen 1540 en 1580 de cartografen Jacob van Deventer (kaart 1543) en Christiaen sGrooten (kaarten o.a. 1559, 1567, 1573) die de provincie en haar belangrijkste steden in kaart brengen. Beiden werkten deels in opdracht van koning Philips II. De originele kaarten van sGrooten worden dan ook in Brussel (kaarten 1573) en Madrid (kaarten 1595) bewaard. sGrooten baseerde zich in zijn werk op de kaart van Van Deventer, maar voerde zelf ook opmetingen uit.
Dat zijn kaarten niet erg nauwkeurig zijn, blijkt uit een briefwisseling tussen het Hof van Gelre en landvoogdes Margaretha van Parma in Brussel. De kanselier van het Hof schrijft haar in 1563:
“bygefuechtc twee affdrucken van een charte deser landen van Gelre ende Zutphen gemaeckt by Christiaen sGrooten mit verscheiden erreuren in den affdrucken.
Dat Christiaen sGrooten sich hier vuegen muchte om mit ons daerop to communiceren, und wy sollen hem dan gherne aenwysinge schryve ten eynde dat die charte soe correct alst immer moegelick were, muchte gemaeckt”.
Parafrase van: Missive van het Hof van Gelre, 26-8-1563. Rijksarchief Gelderland, 0124/656.

Hierboven zijn uitsneden van twee verschillende Gelderse kaarten van sGrooten afgebeeld. Als op één van de kaarten het traject Arnhem-Harderwijk wordt uitgelicht, levert dit onderstaand beeld op.



Naar boven


Arnhem en Zuid Veluwe ca 1580 Detail van een kaart van Christiaen sGrooten.



Naar boven

De weg van Arnhem via ‘WaSsborn’ over ’Reempst’ naar Otterloo voert uiteindelijk naar Harderwijk en is het de eerste zichtbare bewijs van de eeuwenoude Hanzeroute. De eerste schriftelijke vermelding van de Hanzeweg dateert uit 1473 als in een leenakte gesproken wordt over de “Harderwijcksche straet". Waarschijnlijk volgde de straat een bestaande route die door de karren van de handelaars werd verbreed en uitgediept.

Rond het midden van de 16de eeuw was het Hanzeverbond al over het hoogtepunt van haar bestaan heen. De Harderwijkerweg zal in deze tijd nog een aanvullende rol hebben gespeeld voor de handel tussen de Gelderse Steden langs de Zuiderzee en de IJssel en de Duitse steden als Bremen en Hamburg. De meeste goederen vanuit Duitsland voor Arnhem zullen via de IJssel (Deventer, Zutphen, Doesburg) zijn aangevoerd. Al snel zal de Harderwijkerweg niet zozeer voor de internationale handel zijn gebruikt, maar meer voor de interregionale handel. Hierbij valt vooral te denken aan de aanvoer van vis uit de Zuiderzee via Harderwijk. De ongeveer 55 kilometer lange tocht tussen de twee plaatsen zal zeker twee dagen, bij de korte dagen in de winter en bij slecht weer, drie dagen gekost hebben.

Warnsborn was in de 16de eeuw verdeeld in twee terreinen: huidige Hoog Erf behoorde tot het klooster Mariëndaal en het noordwestelijk daaraan grenzende Laag Erf was bezit van het Agnietenconvent in Arnhem. De op de kaart afgebeelde bebouwing van Warnsborn ligt op een klein stuk ontgonnen grond, als een eilandje in de heide. Het centrum lag ter hoogte van de huidige boerderij Hoog Erf aan één van de sprengen (opgegraven waterbron en beek). In de omgeving lagen diverse schaapsdriften, die de heide verbonden met de schaapskooien die hier talrijk aanwezig waren. De weg naar Harderwijk volgde zoveel mogelijk die schaapsdriften.

Ten noorden van Warnsborn zien we een aftakking van wat later de Wekeromseweg genoemd zou worden. De Amsterdamseweg, die rond het midden van de 17e eeuw de hoofdroute richting het noordwesten vanuit Arnhem zou worden, is nog niet van belang. In haar begin was de Amsterdamsweg een afsplitsing van ‘de wegh nae Harderwijck’. Pas aan het eind van de 17de eeuw zouden de rollen worden omgedraaid.

De zuidelijke Veluwe is een ongerept en onontgonnen gebied. Midden tussen de zandverstuivingen ligt ‘Reempst’ (nu: Oud-Reemst) een boerderij annex pleisterplaats voor de reizigers en handelaars. De geschiedenis van Reempst gaat terug tot de 15de eeuw.

Bij Otterlo ligt de herberg ‘AnStote’ . Dat deze uitspanning zo’n prominente plaats op de kaart krijgt, heeft te maken met het versterkte karakter van de herberg en de enkele huizen die rondom de rustgelegenheid werden gebouwd. De namen Aanstoot en Otterloo werden door elkaar gebruikt voor de bewoning in dit gebied. Pas vanaf 1800 werd Otterlo de belangrijkste naam.



Naar boven

Harderwijcksche Weg, 1630

Klik hier om naar de galerie te gaan.


Naar boven

De eerste gedetailleerde kaarten van de Harderwijkerweg vinden we rond 1630. Landmeter en kartograaf Nicolaes van Geelkercken maakt dan voor de provincie en voor de stad Arnhem een aantal kaarten en plattegronden. Deze kaarten worden door verschillende drukkers nog tientallen jaar na de feitelijke kartering gedrukt en uitgegeven. Hierboven zien we drie kaarten van Gelderland, gebaseerd op het werk van Van Geelkercken, uitgegeven tussen 1664 en 1688.
Vergeleken met de kaart van Chistiaen sGrooten zijn er veel meer wegen verschenen op de Zuidelijke Veluwe, maar voor het traject van de Harderwijkerweg op het Arnhemse grondgebied gebruiken we andere kaarten van Van Geelkercken.



Naar boven

Uit Arnhem 1630


Noordwestelijke uitvalswegen, 1639 Kaart van N. van Geelkercken (1639); uitgave J. Blaeu, 1649.



Naar boven

Bovenstaande uitsnede van de kaart van Arnhem is door de befaamde drukker Joan Blaeu uitgegeven in 1649. Het origineel van de kopergravure waarvan de kaart is gedrukt, is gemaakt door de cartograaf Nicolaes van Geelkercken in 1639. Van Geelkercken ontving de opdracht hiervoor van het Arnhemse stadsbestuur in 1638.
We zien dat de Janspoort voor het gebied ten noordwesten van Arnhem de belangrijkste toegangspoort is. De Rijnpoort wordt vooral gebruikt om bij de schipbrug te komen en om naar Hulkenstein/Klingelbeek en verder Oosterbeek te gaan (traject huidige Vijfzinnenstraat en dan Utrechtsestraat/Bovenover).
Direct vanuit de Janspoort gaat de ‘Gemeene wegh’ (= Gemeenschappelijke weg = Zijpendaalseweg) naar het noorden naar Zijpendaal. Ten westen daarvan gaat, met een bocht naar het noordwesten, de weg naar Harderwijk. Deze gaat over wat nu het NS-stationscomplex is.
Iets verder buiten de stadsmuren van Arnhem is de weg te volgen op een andere kaart van Van Geelkercken.



Naar boven

Buiten Arnhem, 1630


Schependom van Arnhem, 1630 Detail van een kaart van N. van Geelkercken



Naar boven

Nicolaes van Geelkercken maakte in 1629 een kaartschets van het hele schependom (gemeente) Arnhem. Op deze kaart, die hij in januari 1630 aanbood aan het stadsbestuur, had hij de grens van het Arnhemse grondgebied met stippellijnen aangegeven. Op basis van deze kaart kreeg hij de opdracht om een nauwkeuriger kaart te maken, het grondgebied op te meten en de grens van het schependom te markeren. aangegeven. Deze ‘netkaart’ is helaas verloren gegaan, maar van die schets is hierboven en hiernaast een deel weergegeven.
We zien buiten de Janspoort weer de uitvalsweg naar het noordwesten met daaronder de twee wegen naar Oosterbeek die nog voor de ‘Santberg’ (Bovenover) bij elkaar komen. De noordwestelijke route volgt al snel het traject van de huidige Amsterdamseweg en passeert ‘Heyeoort’. Daarvoor is de weg al gesplitst in een noordelijker weg die meer het traject van de Bakenbergseweg volgt en een zuidelijke route die de loop van de Amsterdamseweg blijft volgen.
Voor het vervolg van de weg zouden we weer een beroep kunnen doen op één van de Veluwse kaarten van Van Geelkercken, maar die blijken een stuk onnauwkeuriger te zijn. Onderstaand detail van één van de hierboven afgebeelde provinciale kaarten is daar het bewijs van.


 

Arnhem grens 1630 Een detail van het 'kaertgen' van N. van Geelkercken. Van middenboven naar rechtsonder loopt in stippellijn de grens van het schependom.



Naar boven

Schependom Arnhem, 1630


Arnhem en Veluwe rond 1630 Kaart naar N. van Geelkercken. Uitgave F. de Wit, 1688.



Naar boven

1750


Lage en Hoge Harderwijkerweg, 1756. Detail van een kaart van landmeter Willem Leenen.



Naar boven

Literatuur

Bijlsma, R.J. e.a. (2001). Bospaden voor bosplanten. Bospaden en –wegen als transportroute, vestigingsmilieu, refugium en uitvalsbasis voor bosplanten.
bosplanten.
Wageningen: Alterra. p. 22.

Leyden, F. (1940). Oude wegen op de Veluwe.
In: Bijdragen en Mededeelingen Gelre, 1940, deel 43, pp. 93-152.

Potjer, M. (2005). Historische Atlas van Arnhem. Van Schaarsbergen tot Schuytgraaf. Amsterdam: SUN. pp.

Schaap, K. (1986). De grensbepalingen voorafgaande aan de kadastrale delimitatie.
In: Schaars, A.H.G. & Veldhorst, A.D.M. (Eds) (1986). Kadastrale Atlas van Gelderland 1832 Arnhem.
Arnhem: Stichting Werkgroep Kadastrale Atlas Gelderland; pp. 20-24.

Veen, J.S. van (1917). Eene kaart van Gelderland van 1563. In: Bijdragen en Mededeelingen Gelre, deel XX, 1915, pp. 347-351.

Veldhorst, A.D.M. (1965). Uit de geschiedenis van het nationale park 'De Hoge Veluwe'.
In: Boor en spade: verspreide bijdragen tot de kennis van de bodem van Nederland, nr 14, pp. 114-137.



Afbeeldingen uit bovenstaande literatuur, Bibliotheek Arnhem (o.a. Gelderland in Beeld), Gelders Archief (o.a. Topografische Historische Atlas) en Historisch Museum Arnhem.
Foto’s 2007: Stijn en Jan de Vries.



Naar boven

Printerversie