Startpagina
Geschiedenis tot 1900
Geschiedenis 1900 - heden
Vesting Arnhem
Monumenten binnenstad
Monumenten buitenstad
Kerk, Klooster, Graf
Scholen
Straten en Pleinen
Sonsbeek en Zijpendaal
Architecten
Verdwenen monumenten
Ambacht en Industrie
Verkeer en Vervoer
Kaarten en Plattegronden
Gezichten op Arnhem
Arnhemmers
Bronnen
Thema's
    Heksenvervolging, 1500-1600
    Pest, 1550-1650
    Galgenberg
    Beul
    Burgemeesters vanaf 1824
    Gemeentegrens
    Geschiedenis Bibliotheek Arnhem
    Wederopbouwmonumenten
    IJssellinie bij Arnhem
Wandelen en Fietsen
Sitemap
Contact

Geschiedenis Bibliotheek Arnhem

Inleiding

In 1970 was de lang uitgestelde fusie van de Openbare Leeszaal met de Rooms-Katholieke Leeszaal en de Gelderse Bibliotheek een feit. De nieuwe lange naam ‘Arnhemse Openbare en Gelderse Wetenschappelijke Bibliotheek’ werd en wordt door geen enkele Arnhemse lezer gebruikt. Het is ‘Bibliotheek Arnhem’ of gewoon ‘de bieb’. Twee jaar na de nieuwe organisatievorm betrok de bibliotheek het pand aan de Koningstraat, waar zij nu nog is gehuisvest. De ‘Bibliotheek Arnhem’ kent een geschiedenis die verder terug gaat dan het fusiejaar 1970. Haar voorlopers dateren uit het midden van de 19de eeuw.



Naar boven

Duivelshuis

Op 29 oktober 1853 werd met een stichtingsakte de officiële oprichting van de ‘Openbare Stads-Bibliotheek’ een feit. In de bibliotheek werden een aantal bestaande verspreide boekencollecties bijeengebracht. In de eerste plaats daar was er de bibliotheek van de stad Arnhem. Tot deze collectie van ongeveer 500 boekwerken hadden lange tijd alleen de stadsbestuurders toegang toe. Een onderdeel van de stadscollectie waren 150 boeken uit de, in 1812 opgeheven, universiteit van Harderwijk.
Een tweede verzameling kwam uit de Grote- of Eusebiuskerk. Daar werden o.a. oude boeken van het in 1588 verwoeste en verlaten klooster Monnikhuizen bewaard.
De derde hoofdleverancier was de boekerij van het Hof van Gelre, dat vooral juridische boeken inbracht. In totaal ongeveer 1000 banden uit de 16e t/m begin van de 19e eeuw.
Tenslotte gaven ook de provincie Gelderland en het Genootschap Prodesse Conamur hun eigen bibliotheek aan de nieuwe ‘Stads-Bibliotheek’.
Op 1 oktober 1856 werd voor de bibliotheek een ruimte in gebruik genomen in het stadhuis, het Duivelshuis. Sinds 1830 was dit gebouw in dienst genomen als stadhuis, als vervanging van het bouwvallige en gesloopte oude stadhuis op de Markt. De bibliotheek was in haar beginjaren twee middagen in de week geopend. Daarvan maakte vooral de welgestelde en geletterde Arnhemse burgerij gebruik.
De bibliotheek was gevestigd op de 1e verdieping van het Duivelshuis en de toegang lag onder de erker met de gebeeldhouwde duivels.


 

Stadhuis ca 1885 Het ingebouwde Duivelshuis voor de verbouwing van 1894. De Stadsbibiliotheek was gevestigd op de 1e verdieping.



Naar boven

Marienburgstraat

De bibliotheek groeide qua boeken en bezoekers al snel uit het jasje van het Duivelshuis. Omdat ook de groeiende gemeente-ambtenarij te groot was geworden voor het stadhuis, werd tot een verhuizing besloten/ In 1895 werd het grote 18e eeuwse patriciërshuis Achter Mariënburg (nu Mariënburgstraat) 12 betrokken. Om het pand geschikt te maken voor de bibliotheekfunctie was een verbouwing van fl 7.000 nodig. De bibliotheek zou tot 1972 in de Mariënburgstraat blijven.

Rond de eeuwwisseling kwam er kritiek op het elitaire en wetenschappelijke karakter van de bibliotheek. Van de bibliotheek werd vrijwel alleen door de gegoede burgers gebruik gemaakt. Er gingen steeds meer stemmen op om ook een openbare leeszaal met meer populaire werken voor een breder publiek op te richten. Na een discussie van bijna 20 jaar werd die instelling de ‘Openbare Leeszaal’ in 1919 een feit. De ‘Openbare Leeszaal’ kreeg een achterzaal van de Bibliotheek in de Mariënburgstraat. Zo zaten in één pand twee verschillende bibliotheekinstellingen. De één met een wetenschappelijke afdeling (Openbare Bibliotheek), de ander met literatuurromans, ontspanningslectuur, en populair-informatieve boeken (Openbare Leeszaal).



Naar boven

Meer bibliotheken

De Openbare Bibliotheek en de Openbare Leeszaal waren niet de enige instellingen waar men vrijelijk boeken, al dan niet tegen een klein bedrag, kon lenen. Verschillende boekhandels hadden een boekenleenafdeling. Daarnaast waren er verschillende verengingen die het lezen propageerden. Zo bestond tussen 1845 en 1906 de ‘volksbibliotheek’ van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, ook wel ‘nutsbibliotheek’ genoemd. Van 1856 tot 1900 was er de Christelijke Volksbibliotheek en ook verschillende arbeidersorganisaties, zoals de Algemeene Werkmansvereeniging Arnhem, hadden hun eigen leesinstellingen. Van 1872 tot 1932 was er ook het meer elitaire (ballotagecommissie, hoge contributie) Arnhemsch Leesmuseum, dat lange tijd gevestigd was aan wat toen het Nieuwe Plein (nu Willemsplein 36) was. Het leesmuseum gaf bij haar opheffing haar kostbare collectie van 7.500 brochures aan de bibliotheek.
Niet alleen het leesmuseum kon, in vergelijking met de Openbare Bibliotheek en de Openbare Leeszaal, met moeite voor een langere tijd het hoofd boven water houden. Alle kleinere bibliotheken moesten uiteindelijk hun bestaan opgeven.
Dat was anders met de in 1919 aan het Roermondsplein 3 geopende Rooms-Katholieke Openbare Leeszaal en Bibliotheek. Zeven jaar na de opening moest al een groter, inmiddels verdwenen, pand aan de Jansbuitensingel 26 betrokken worden. Ook werden filialen gesticht in Arnhem-West en in Velp en Zevenaar.

De Openbare Leeszaal groeide na haar stichting in 1919 snel. Er kwamen nevenvestigingen en ook de afdeling jeugdboeken kon er zich op beroepen de grootste van het land te zijn.


 

Arnhem, ca 1925 De openbare bibliotheek en leeszaal aan de Marienburgstraat (17) en de RK leeszaal aan het Roermondsplein (93).



Naar boven

Koningstraat

In 1955 werd de Openbare Bibliotheek omgedoopt tot Gelderse Bibliotheek.
De Openbare Leeszalen, zowel algemeen als R.K., trokken steeds meer lezers. Door de ontkerkelijking en ontzuiling in de jaren zestig van de 20e eeuw was de behoefte en noodzaak van een afzonderlijke Rooms-katholieke bibliotheek minder groot. Ook laaide de discussie over het samenbrengen van de meer wetenschappelijke Gelderse Bibliotheek met de meer populaire leeszalen weer op. Na jarenlang van moeizaam praten en onderhandelen werd in 1970 de fusie van de drie instellingen een feit. Twee jaar later werd de Mariënburgstraat verlaten en kon het nieuwe gebouw aan de Koningstraat op 8 november 1872 officieel door Prins Claus geopend worden. Voor dit nieuwe kantorencomplex moest het, in 1878 onder architectuur van J.J. Weve en C. Muysken gebouwde, pand van de Groote Sociëteit wijken. Naar de eigenaar, het KLM-pensioenfonds, wordt het geheel ook wel KLM-gebouw genoemd.
De bibliotheek kreeg in 1972 de kelders, de begane grond en de 1e t/m 4e verdieping van het noordelijke deel van dit nieuwe pand. Verder waren er o.a. ook gevestigd – vanaf de bibliotheek gezien, de Gelderse Boekhandel (later Dekker vd Vegt – Selexyz), drogisterij Keereweer en cafetaria Hoki Poki. Boven in het kantoorgedeelte naast de bibliotheek zaten het Gemeentearchief en de Sociale Dienst.
De kleine nauwe gangen tussen de hoge houten boekenkasten in de Mariënburgstraat werden verruild voor de grote open ruimtes en middelhoge stalen boekenkasten van de Koningstraat. Ook de R.K. Leeszaal aan de Jansbuitensingel verhuisde naar de ongekend ruime zalen aan de Koningstraat.

Voor de Bibliotheek bleek het na een aantal jaren toch moeilijk om financieel het hoofd boven water te houden. De verschillende nevenvestigingen, zoals Malburgen Oost - Middelgraaflaan, Geitenkamp – Kloosterstraat, Cranevelt en Het Dorp, moesten gesloten worden. Naast ‘Centrum’ aan de Koningstraat zijn er nog maar twee filialen overgebleven: Kronenburg en Presikhaaf (Hisveltplein).
De stormachtige groei van het internet deed de discussie over de wetenschappelijk, cultuurhistorische en publieke functie van de bibliotheek in- en extern weer oplaaien. Een discussie die voorlopig nog niet ten einde is en waarschijnlijk, inherent aan het karakter van de Bibliotheek Arnhem, eeuwig zal voortduren.


 

Bibliotheekverhuizing Aankondiging van de verhuizing van de RK Leeszaal aan de Jansbuitensingen, 1972.



Naar boven

Gelderland Bibliotheek

Een bijzondere afdeling van de Bibliotheek Arnhem is de Gelderland Bibliotheek. In de Gelderland Bibliotheek zijn oude kostbare boeken en meer moderne (populaire en wetenschappelijke) uit, maar vooral over Gelderland bijeengebracht. Daarmee is de Gelderland Bibliotheek de voortzetting van de wetenschappelijke afdeling van de vroegere Openbare (Stads)bibliotheek. Anderzijds heeft de Gelderland Bibliotheek haar publieke functie sterker geprofileerd. Op dit moment speelt zij belangrijke rol in het bewaren en uitdragen van het Gelders erfgoed. De website van de Gelderland Bibliotheek is daar de belangrijkste getuige van.
De geschiedenis van de Gelderland Bibliotheek in vogelvlucht:

1853 Wetenschappelijke afdeling met historische boeken uit en over Gelderland in de nieuwe Stadsbibliotheek. De afdeling is meer een archief van kostbare boeken dan uitleenbibliotheek.

1894 en 1897 Schenkingen van Staats Evers en Verhuell.

WOII Veilig stellen van de boeken in de kluis van de AVM.

1955 Openbare Bibliotheek wordt Gelderse Bibliotheek en er komt een impuls voor de collectie boeken uit en over Gelderland.

1972 Nieuw gebouw aan de Koningstraat met Nijhoffkamer.

1992 Instelling van het Gelders Documentatiecentrum op 2e verdieping van de Koningstraat.

2003 Gelders Documentatiecentrum wordt omgedoopt tot Gelderland Bibliotheek, de catalogus daarvan heet Gelderland Catalogus. Als ruimte wordt de vroegere studiezaal op de 2e verdieping in gebruik genomen.



Naar boven

Bibliotheek over Arnhem

Alle algemene en specialistische werken over de geschiedenis van Arnhem zijn in de Gelderland Bibliotheek van de Bibliotheek Arnhem te raadplegen. Bijzonder daarbij is dat de meer kostbare antiquarische werken (Kronijk van Van Hasselt bijvoorbeeld) gewoon in te zien zijn.
Speciaal is de krantenafdeling. Van de 19e eeuw tot nu zijn kranten/dagbladen in te zien die als ooggetuigen hun visie op Arnhemse gebeurtenissen geven.

Behalve de ‘gewone’ boeken en artikelen over Arnhemse monumenten en gebouwen moeten twee informatiebronnen over de monumenten met naam genoemd worden. In de eerste plaats zijn dat de beschrijvingen van de gemeentelijke monumentendienst in het Register Gemeentelijke Monumenten Arnhem en de Bouwhistorische Documentatie. Van bijna elk pand in Arnhem wordt hier een bouwkundige en kunsthistorische beschrijving gegeven. In de Arnhemse Adresboeken zijn de opeenvolgende bewoners van bijna elk huis in Arnhem vanaf het midden van de 19e eeuw te traceren.

De Bibliotheek Gelderland is ook bezig met het digitaliseren van haar collectie. Op Gelderland in Beeld zijn een aantal historische kaarten van Arnhem en honderden prentbriefkaarten samengebracht.



Naar boven

Literatuur

Aalbers, P.G. (2003). De Gelderland-collectie van Bibliotheek Arnhem.
In: Arnhem de Genoeglijkste, 2003, jrg. 23 nr.3 (themanummer ‘150 jaar Bibliotheek Arnhem’), pp. 92-99.

Bemmel, H. Chr. van (2004). Cultuur.
In: Meurs, M.H. van, e.a. (Eds.) (2004). Arnhem in de twintigste eeuw.
Utrecht: Uitgeverij Matrijs. pp. 290-315; pp. 292-293.

Jolles, J.J.A. (1938). De Openbare Bibliotheek te Arnhem.
In: Bijdragen en Mededelingen Gelre, deel 41 (1938), pp. 25-153.

Bemmel, H. Chr. van (2004). Prodesse Conamur en haar “twee dochters”de Openbare Bibliotheek en het Arnhemsche Leesmuseum.
In: Schulte, A.G. (red) (1992). Arnhems Historisch Genootschap Prodesse Conamur 1792-1992. Overal lieten zij hun sporen na.
Zutphen: Walburg Pers. pp. 127-151.

Meurs, M. van (2002). Arnhemse verhalen en gebeurtenissen – 2.
Utrecht: Uitgeverij Matrijs. pp. 28-30.

Potjer, M. R. (2003). Twee eeuwen lezen in Arnhem: van revolutie naar explosie.
In: Arnhem de Genoeglijkste, 2003, jrg. 23 nr.3 (themanummer ‘150 jaar Bibliotheek Arnhem’), pp. 107-139.

Schulte, A.B.C. & Schulte, A.G. (2004). De verdwenen stad. Arnhem voor de verwoesting van 1944-1945. Utrecht: Uitgeverij Matrijs. pp. 36-38.

Staats Evers, J.W. (1868). Beschrijving van Arnhem.
Arnhem: Nijhoff & Zn. pp. 175-177.

Stenfert Kroese, H.E. & Neijenesch, D. W. (1919). Arnhem en zijn toekomstige ontwikkeling.
Arnhem: Thieme. pp. 152-153.

Met dank aan Joke Elfrink, bibliothecaresse van de Bibliotheek Arnhem, afdeling Gelderland Bibiliotheek.

Afbeeldingen uit bovenstaande literatuur, Bibliotheek Arnhem (o.a. Gelderland in Beeld), Gelders Archief (o.a. Topografische Historische Atlas) en Historisch Museum Arnhem.


 

Koningstraat, 1972 Het KLM-gebouw waarin oa de bibliotheek was gevestigd, vlak voor de opening in 1872.



Naar boven

Printerversie