Startpagina
Geschiedenis tot 1900
Geschiedenis 1900 - heden
Vesting Arnhem
Monumenten binnenstad
Monumenten buitenstad
Kerk, Klooster, Graf
Scholen
Straten en Pleinen
    Bakkerstraat
    Markt
    Velperplein
    Willemsplein
       ABN-AMRO / Royal
       AKU-fontein
       Dudokgebouw
       Fromberghuizen
       ING - Riche
       Vestagebouw
       Willemsplein geschiedenis
       Willemsplein huidige bebouwing
       Willemsplein in kaarten
Sonsbeek en Zijpendaal
Architecten
Verdwenen monumenten
Ambacht en Industrie
Verkeer en Vervoer
Kaarten en Plattegronden
Gezichten op Arnhem
Arnhemmers
Bronnen
Thema's
Wandelen en Fietsen
Sitemap
Contact

Willemsplein in kaarten 1813-1880

Inhoud

Willemsplein 1813
Willemsplein 1832
Willemsplein 1853
Willemsplein 1874
Willemsplein 1880
Literatuur



Naar boven

Willemsplein 1813




Naar boven

P. Dunst tekende deze kaart in 1864, waarvan hier een detail wordt getoond. De volledige kaart is elders op ‘Arneym’ te bekijken.
Ten oosten van de stad zijn de buitenste vestingwerken al geslecht. Hiervoor was in 1808 toestemming gekregen van Koning Lodewijk Napoleon. Tussen de Janspoort en de Velperpoort zijn echter de buitenwerken, de hoofdwal en de binnenmuur nog volledig intact. Rechtsboven op de kaart, buiten de Velperpoort, is de overgang tussen de geslechte en nog bestaande buitenwerken goed te zien.

Het ‘Willemsplein’ bestaat nog niet. Tussen de Janspoort en de Velperpoort ligt het bastion IJskelder/Gelderse Toren. Door het bastion stroomt de Jansbeek. Schuin voor het bastion liggen, in de verdedigingsgracht, twee ravelijnen. Daaromheen de buitenwerken van de vesting.
Herkenbaar verder op de kaart de Korenmarkt (met in donker aangegeven de Lutherse Kerk), de twee torens tellende Janskerk en de Nicolaaskerk (Land van de Markt).



Naar boven

Willemsplein 1832




Naar boven

In nog geen twintig jaar is er veel gebeurd. De buitenwerken, inclusief ravelijnen in de voormalige verdedigingsgracht, zijn geslecht. Deze werkzaamheden waren in 1817 hervat, na de pauze door de Napoleontische verwikkelingen tussen met name 1813 en 1815. Over de voormalige buitenwerken loop nu een singel. De toestemming van Koning Willem I in 1829 om ook de hoofdwal te slopen begint ook vormen aan te nemen. De Janspoort is al verdwenen (1825) en is vervangen door de ‘St. Jansbarrière’, twee barrièrehuisjes, waar het poortgeld voor het binnenkomen van de stad betaald moest worden. De hoofdwal en de binnenmuur, die voortbouwt op de middeleeuwse stadsmuur, staan nog overeind. Direct gebouwd aan de binnenmuur zien we een rij huizen.
De gracht tussen Janspoort en bastion IJskelder zijn verkleind en deels vergraven. Op het ontstane open terrein voor de vroegere Janspoort werd vanaf 1825 de paarden- en beestenmarkt gehouden.

Op de kaart zien we linksonder een deel van de in 1823 aangelegde Algemene Begraafplaats op de plaats van het voormalige buitenbastion Vliegerenberg (nu: omgeving Coehoornstraat).
De bouwvallige Janskerk is inmiddels gesloopt (1817) en het Jansplein is ontstaan. De Nicolaaskerk op het Land van de Markt bestaat nog wel (sloop in 1857).

In 1833, een jaar na de vervaardiging van deze kaart, werd naast het huis direct ten westen van de Jansstraat, een brandhuisje gebouwd. Dit huis zou later bij Café-Restaurant ‘Riche’ worden getrokken en als ingang tot het etablissement dienen.



Naar boven

Willemsplein 1853


Willemsplein, 1853 



Naar boven

Deze kaart hoort bij het grote uitbreidingsplan van stadsarchitect Hendrik Jan Heuvelink uit 1853.
De sloop van de hoofdwal met haar bastions is voltooid en de grachten zijn verder verkleind en vergraven. Het Willemsplein is een feit, hoewel het die naam pas sinds 8 oktober 1855 formeel mocht dragen.
Als we het einde van de ‘Sint Jans straat’ als startpunt nemen, zien we dat ten westen daarvan de ‘Sint Jansbarrière Cingel’ loopt (later Nieuwe Plein, vanaf 1963 Willemsplein). In 1831 was deze weg aangelegd en in hetzelfde jaar had de gemeenteraad besloten om dit gedeelte tussen de gesloopte Janspoort en Rijnpoort St. Janssingel te noemen. In december 1856 zou deze omgedoopt worden tot Nieuwe Plein.
Aan deze singel staat, op de fundamenten van de oude binnenstadsmuur, een rij herenhuizen. De huizenrij in de bocht werden door aannemer (tegenwoordig projectontwikkelaar) Dundas gebouwd. Het huizenblok is voor een groot deel, wat voorgevelaanzicht op de huidige hoek Willemsplein/Nieuwe Plein betreft, intact gebleven.
De verdwenen Janspoort is vervangen door de ‘St. Jansbarrière’, twee barrièrehuisjes, waar het poortgeld voor het binnenkomen van de stad betaald moest worden. Het poortgeld werd op 1 december 1851 afgeschaft en vanaf 1 januari 1852 niet meer geïnd. De huisjes deden dus ten tijde van deze plattegrond al geen dienst meer; de Jansbarrière zelf werd in 1856 afgebroken. Het besluit tot afbraak en verkoop was een jaar eerder genomen.

De grootste verandering heeft ten oosten van de Jansstraat plaats gevonden. De ‘Kazerne’ is in 1836 (in 1838 Willemskazerne genoemd) gebouwd op de resten van het bolwerk ‘IJskelder’. Om dit te realiseren is ook de stadsbinnenmuur in die jaren gesloopt. De Willemskazerne staat daardoor op een groot open terrein.
De gracht is als het ware in tweeën gehakt, waartussen de latere Jansbinnensingel is aangelegd.
De gemeenteraad had op 1-2-1842 besloten om de gracht bij Jansbarriere te vergraven en tot het aanleggen van een paardenwed daarin. Het paardenwed werd gebruikt om paarden van reizigers te laten waden en drenken. Het paardenwed is in lichtblauw aangegeven op deze kaart. Stadsarchitect Heuvelink had namelijk het plan om de gracht verder te verkleinen en het paardenwed daarmee ook te verplaatsen.

Ten noorden van de barrièrehuisjes loopt de geplande spoordijk (besluit tot bouw in 1852), die de doortrekking van de spoorlijn naar Emmerik moet dragen. Deze lijn werd in oktober 1856 geopend. In de spoordijk zien we de eerste Zijpsepoort ingetekend. De raad stemde op 31 oktober 1853 in met het contract tot bouw van de poorten in de spoordijk.
Het Willemsplein is aan noordwestkant onbebouwd. Het terrein ligt tot aan de Willemskazerne volledig open. Het Willemsplein bestaat qua bebouwing alleen nog uit de Willemskazerne, het gebouw ‘Kunst Oefening’ (bouw 1846) en een reeks kleine, armoedige huizen. De staat van deze woningen was erbarmelijk: ‘schamele woningen’ worden ze in 19e eeuwse documenten genoemd. Om dit gedeelte ook een fraai aanzicht te geven krijgt Hendrik Willem Fromberg fl 7.000,00 subsidie om er zeven grote herenhuizen in één blok te bouwen, de nog steeds bestaande ‘Fromberghuizen’. Deze werden gebouwd aan het einde van het jaar (raadsbesluit tot subsidiëring dd. 8-10-1853) dat deze kaart uitkwam en zijn nog niet ingetekend.
Het verschil tussen deze panden en de huizen ten westen van de Jansstraat is groot. De ‘Dundashuizen’ (links) zijn duidelijk groter dan de vele kleine woningen oostelijk van de Jansstraat.

Het eerste stationsgebouw staat links op de kaart. Het gebouw dateert uit 1845, toen de lijn Amsterdam-Arnhem werd geopend. In 1870 zou dit gebouw vervangen worden door een nieuw gebouw, even westelijk van het oude stationsgebouw.
Op het Jansplein is inmiddels de Koepelkerk (bouwjaar 1838) verrezen.



Naar boven

Willemsplein 1874


Willemsplein, 1874 



Naar boven

De bebouwing rondom het Willemsplein is verder gevorderd. Komend vanaf de Zypse Poort is het eerste gebouw links het ‘Telegraafkantoor’, het huidige Willemsplein nr. 1 (met Jongerencentrum Willemeen), dat als eerste pand aan de noordwesthoek in 1866 gebouwd.
De gracht is voor de zoveelste maal verkleind en het paardenwed wordt op deze kaart met een ellips aangegeven.
Links naast de Willemskazerne is voor de cavalerieafdeling in 1855 de Manege gebouwd.
De dubbele gracht achter de kazerne, zoals die nog te zien is op de kaart uit 1853, is verdwenen. Het water direct achter de kazerne was in 1871 gedempt. Dat lot had ook het grachtgedeelte direct voor de HBS met de paardenwed al eerder ondergaan. Het rode cijfer 17.60 op deze topografische kaart geeft de hoogteligging aan.



Naar boven

Willemsplein 1880


Willemsplein, 1880 



Naar boven

Het karakter van deze ‘wandelkaart’ uit 1880 is van een andere aard dan de topografische (militaire) kaart uit 1874. Alle belangrijke gebouwen worden met name genoemd. Verder valt direct op dat de ‘St. Janscingel-gracht’ is gedempt (1874) en plaats heeft gemaakt voor het nog steeds bestaande
De namen ‘Willemsplein’ en ‘Nieuwe Plein’ staan ook aangegeven.
Ten westen van de Willemskazerne de Manege en ten oosten van de kazerne de stallen. Het Korps Rijdende Artillerie (Gele Rijders) zou zich een jaar later (1881) in de kazerne vestigen. Naast de Manege staat de ‘HBSchool’. De Middelbare School voor Meisjes aan de Jansbinnensingel dateert uit 1870.
Het Willemsplein beperkt zich nog steeds tot het gebied ten oosten van de Jansstraat. Het westelijk gedeelte van het huidige Willemsplein zou tot 1963 Nieuwe Plein blijven heten. Daarentegen werd het Willemspleingedeelte ter hoogte van de Willemskazerne in 1950 omgedoopt in Gele Rijdersplein.



Naar boven

Literatuur

Fockema Andreae, S.J. (1925). De uitbreiding der stad Arnhem tusschen 1715 en 1878.
In: Bijdragen en Mededeelingen Gelre, deel XXVIII, 1925, pp. 139-183.

Knap, W. W.G.Zn. & Vergouwe, G.F.C. (1933). Arnhem 1233-1933. Gedenkboek uitgegeven ter gelegenheid van het zevende eeuwfeest van Arnhems’ stedelijk bestaan.
Arnhem: N.V. Drukkerij en Uitgevers-Maatschappij De Vlijt. pp. 115 e.v.

Markus, A. (1907). Arnhem omstreeks het midden der vorige eeuw met geschiedkundige aanteekeningen.
Arnhem: Gijsbers & Van Loon, 1975; ongewijzigde herdruk van de uitgave uit 1907. pp. 12-17.

Schaap, K. & Stempher, A.S. (1973). Arnhems Oude Stadshart.
Arnhem: Gemeentearchief Arnhem. pp. 5-13.

Schaap, K. & Stempher, A.S. (1989). Arnhem omstreeks 1865.
Arnhem: Gouda Quint bv. pp. 15-18

Fockema, D., Hogerlinden J.G.A. & Wal, G. van der (1913). Gedenkboek van Arnhem 1813-1913.
Rotterdam: N.V. W.N.J. van Ditmar’s Uitgevers Maatschappij.

Fockema Andreae, S.J. (1925). De uitbreiding der stad Arnhem tusschen 1715 en 1878.
In: Bijdragen en Mededeelingen Gelre, deel XXVIII, 1925, pp. 139-183.


 

Willemsplein 1925



Naar boven

Printerversie