Startpagina
Geschiedenis tot 1900
Geschiedenis 1900 - heden
Vesting Arnhem
Monumenten binnenstad
Monumenten buitenstad
Kerk, Klooster, Graf
Scholen
Straten en Pleinen
Sonsbeek en Zijpendaal
    De Boerderij
    Sonsbeek Paviljoen / Theeschenkerij
    Witte Villa
    Huis Zypendaal
       Zypendaal voor 1753
       Kaart Zypendaal 1753
       Laatste Brantsens (1)
       Laatste Brantsens (2)
       Laatste Brantsens (3)
       Laatste Brantsens (4)
       Na de Brantsens (1)
       Na de Brantsens (2)
    Molens Jansbeek
    Witte Watermolen
    Watermuseum/Begijnenmolen
Architecten
Verdwenen monumenten
Ambacht en Industrie
Verkeer en Vervoer
Kaarten en Plattegronden
Gezichten op Arnhem
Arnhemmers
Bronnen
Thema's
Wandelen en Fietsen
Sitemap
Contact

Voorgeschiedenis

Tekst: drs. W.H. Tiemens.

Deze tekst is eerder verschenen als:
Tiemens, W.H. (2003). De lotgevallen van de laatste bewoners van kasteel Zypendaal. Deel 1: de voorgeschiedenis.
In: Infobulletin Parken Sonsbeek, Zijpendaal en Gulden Bodem. (Vereniging Vrienden van Sonsbeek), jrg. 15, nr. 1, lente 2003, pp. 10-12.



Naar boven

Inhoud

Inleiding
Voorgeschiedenis van een huwelijk
Bronnen



Naar boven

Inleiding

Op 24 november 1894 was het groot feest op kasteel Zypendaal ten noorden van Arnhem. Op die dag namelijk werd de zesentwintigjarige dochter des huizes - de bevallige jonkvrouwe Alwina - in de echt verbonden met de vier jaar oudere Duitse cavalerie-officier Karl Leopold Eugen Graf von der Goltz. Het huwelijk, dat begon als een sprookje, hield bijna vijftig jaar stand. In de tussentijd drukten de gebeurtenissen, die de wereld van die dagen op zijn grondvesten deden schudden, eveneens hun stempel op de echtverbintenis van deze twee markante kinderen van hun tijd. Hun levensverhaal leest dan ook als een boeiend geschiedenisboek.



Naar boven

Voorgeschiedenis van een huwelijk

Het huwelijk van Mr. Willem Gerard baron Brantsen (geboren op Zypendaal op 24 oktober 1831) en Anita Agnes Clementine Bohlen (geboren in Philadelphia in de Verenigde Staten op 10 augustus 1841) werd reeds snel overschaduwd door het verlies van twee kinderen die kort na hun geboorte in Den Haag stierven. Op 8 november 1868 kregen zij op kasteel Zypendaal een gezonde dochter: Alwina.

Baron Brantsen was een ernstig en hardwerkend man die een belangrijke rol speelde in het landsbestuur. Daarnaast besteedde hij veel energie aan het in cultuur brengen van de honderden hectaren woeste grond ten noorden van de Schelmseweg, niet ver van het kasteel. De samenleving in de negentiende eeuw, en zeker die welke in die periode in het ontginningsgebied (nu Schaarsbergen) ontstond, had nog onmiskenbare feodale trekjes. De invloed die enkele rijke families op de arme bevolking van de schrale zandgronden deed gelden, was groot. Toch moet van de baron gezegd worden dat hij 'op zijn manier' het beste voor had met de mensen die aan zijn zorg waren toevertrouwd. Zo was hij een van de stichters van de Hervormde Gemeente van Schaarsbergen. Met zijn hulp werd, op Brantsen-grond, een kerkgebouw en pastorie gebouwd en een begraafplaats aangelegd.

In 1882 opende in Schaarsbergen, waar al een openbare lagere school was, de Christelijke school ('School met de Bijbel') zijn deuren. Het initiatief om tot de oprichting van een Christelijke lagere school te komen kwam van Mr. Dr. Willem van den Bergh, de jonge bevlogen hervormde predikant van Schaarsbergen, tevens één van de voorvechters van het Christelijk onderwijs. Dankzij de financiële steun van de baron kon het mooie plan van Willem van den Bergh worden gerealiseerd. Als zaakwaarnemer van de baron trad zijn rentmeester op, Hendrik Jan Tiemens. Het beheer van de financiën van de kerk en de school was bij hem in goede handen.
Met het leggen van de eerste steen op 13 maart 1882 door de dertienjarige jonkvrouwe Alwina werd de hechte band tussen de school en de familie Brantsen nog eens bekrachtigd. Het zal, naar mag worden aangenomen, haar eerste 'officiële' optreden zijn geweest. Curieus is wel dat de steenhouwer aanvankelijk een onjuiste leeftijd van Alwina in de steen had gebeiteld; veertien jaar in plaats van dertien! Of het zijn fout was of dat bijvoorbeeld de secretaris van de schoolvereniging een verkeerde opgave deed, valt niet meer na te gaan. Feit is dat de ambachtsman nog wel geprobeerd heeft om de fout zo goed en zo kwaad als dat ging te herstellen. Helemaal gelukt is dat echter niet.

Op het moment van de steenlegging was Karl Leopold Eugen von der Goltz, Alwina’s toekomstige echtgenoot, achttien jaar. Hij werd op 28 juni 1864 geboren in Bröl, Duitsland. Zijn vader was in die tijd Oberstleutnant in het Pruisische leger. Later zou hij opklimmen tot General-Adjudant van keizer Wilhelm I. De naam Von der Goltz had in Duitsland zeker geen onbekende klank; het geslacht bracht veel diplomaten, hoge bestuursambtenaren en vooral officieren voort. Ook Karl werd beroepsofficier. Evenals zijn vader bij de cavalerie, de befaamde Ulanen. Een beroep dat hem een redelijk inkomen verschafte. Dat was zeer welkom, want de graaf mocht niet tot de rijke adel worden gerekend. Althans, niet voordat hij in het huwelijk trad met de levendige jonkvrouwe Alwina Brantsen.


 

Steenlegging Alwina, 1882. De eerste steen van 'de School met de Bijbel, Schaarsbergen.



Naar boven

Bronnen

De geschiedenis van de laatste Brantsens op kasteel Zypendaal is gereconstrueerd door drs. Willem Hendrik Tiemens, geboren te Schaarsbergen in 1944. De bron voor het verhaal is de familiecorrespondentie van zijn voorouders: zijn overgrootvader en de oudste broer van zijn grootvader waren rentmeester op het landgoed.
Tiemens heeft vele publicaties op zijn naam staan. De rode draad in zijn werk is de oorlogsgeschiedenis van Arnhem en omstreken. W.H. Tiemens overleed in januari 2005.


 

Kasteel Zypendaal, 1897. Het gezin van de rentmeester, poserend voor kasteel Zijpendaal, omstreeks 1897.



Naar boven

Printerversie