Startpagina
Geschiedenis tot 1900
Geschiedenis 1900 - heden
Vesting Arnhem
Monumenten binnenstad
Monumenten buitenstad
Kerk, Klooster, Graf
Scholen
Straten en Pleinen
Sonsbeek en Zijpendaal
    De Boerderij
    Sonsbeek Paviljoen / Theeschenkerij
    Witte Villa
    Huis Zypendaal
       Zypendaal voor 1753
       Kaart Zypendaal 1753
       Laatste Brantsens (1)
       Laatste Brantsens (2)
       Laatste Brantsens (3)
       Laatste Brantsens (4)
       Na de Brantsens (1)
       Na de Brantsens (2)
    Molens Jansbeek
    Witte Watermolen
    Watermuseum/Begijnenmolen
Architecten
Verdwenen monumenten
Ambacht en Industrie
Verkeer en Vervoer
Kaarten en Plattegronden
Gezichten op Arnhem
Arnhemmers
Bronnen
Thema's
Wandelen en Fietsen
Sitemap
Contact

Zypendaal na de Brantsens (2)

Tekst: Jorien Jas, conservator bij de Geldersche Kasteelen / Geldersch Landschap.

Deze tekst is eerder verschenen als:
Jas, J. (2005). Zypendaal na de Brantsens (deel 2).
In: Infobulletin Parken Sonsbeek, Zijpendaal en Gulden Bodem. (Vereniging Vrienden van Sonsbeek), jrg. 17, nr. 4, zomer 2005, pp. 4-6.


 

Koninklijk bezoek In juli 1950 houdt koningin Juliana haar eerste bezoek als staatshoofd aan Gelderland. Foto coll. Geld.Kastelen/Landschap.



Naar boven

Inhoud

Inleiding
‘Kattenmie’
Militairen en evacués
Herstel
Bronnen



Naar boven

Inleiding

De gemeente Arnhem kocht 75 jaar geleden Zypendaal aan. Hoe is het 'kasteel' sindsdien gebruikt? Dit tweede en laatste deel over Zypendaal na de Brantsens beslaat de periode 1937- 1983.

Over de oorlogstijd op huis Zypendaal heersen tegenstrijdige berichten. Zat het 'kasteel' vol met evacués, liefdevol opgevangen door 'kattenmie', of was huis Zypendaal Duits militair hospitaal, waar de pensionhoudster en haar gasten een rol hadden in de verzorging van Duitse militairen? De naoorlogse tijd kent ook zijn schimmigheden. Was Zypendaal tijdens de Koude Oorlog een geheim bolwerk tegen het Rode Gevaar? En was alleen het koetshuis aan grondig herstel toe of was de situatie van het huis zelf ook slechter dan men beweerde? In de jaren’70 komt de wens op Zypendaal in de oude luister te herstellen. Eerst bij de Luchtmachtstaf en vanaf 1975 bij de Stichting Vrienden der Geldersche Kasteelen.



Naar boven

'Kattenmie'

De periode vanaf de Tweede Wereldoorlog tot aan de voltooiing van de restauratie van huis Zypendaal kan worden samengevat als een tijdperk van vele gebruikers en wisselend gebruik. Zypendaal fungeerde als pension, hospitaal, militair stafkwartier, tot het uiteindelijk een bestemming kreeg als kantoor gecombineerd met de openstelling van de ingerichte hoofdverdieping waar de sfeer van de Brantsen's herleeft.
Hoewel in 1937 sprake is van verhuur van huis Zypendaal aan het Ministerie van Oorlog verzoekt halverwege hetzelfde jaar Mia Schulte van Zegwaart aan de Arnhemse gemeenteraad het huis en de bijgebouwen te huren. Het achterstallig onderhoud is groot en de financiële situatie van de gemeente is niet rooskleurig. Uit de beschrijvingen blijkt de zorgelijke toestand: “de meest elementaire voorzieningen als gas, water, elektriciteit worden er tevergeefs gezocht, terwijl centrale verwarming (…) eveneens ontbreekt.”
De gemeenteraad stemt toe en verhuurt Zypendaal aan Mia Schulte van Zegwaart, die vanwege de 25 katten waarmee zij zich omringt 'kattenmie' wordt genoemd. Zij exploiteert Zypendaal vanaf 1 maart 1938 als een pension voor "echtparen op leeftijd uit den deftigen stand". Tot in 1950 blijft zij pensionhoudster op Zypendaal. Als zij in 1950 in een brief aan de gemeente omschrijft wie de eerste pensiongasten waren, vallen de namen op van “baron van Heemstra en freule van Heemstra”. Opvallend omdat ook in de levensbeschrijvingen van Audrey Hepburn wordt verwezen naar logeerpartijen in het 'kasteel'. Baron Van Heemstra was oud-burgemeester van Arnhem en Audrey Hepburn was zijn kleindochter.



Naar boven

Militairen en evacués

In de eerste oorlogsjaren kwamen er andere pensiongasten. In 1941-1942 zou een veertigtal kleuterleidsters-in-opleiding uit het Ruhrgebied op Zypendaal hebben verbleven, inclusief hun onderwijzeressen die de lessen gewoon voortzetten. Snel na hun vertrek is Zypendaal vermoedelijk ingericht als militair hospitaal van de Wehrmacht. Na de mislukte operatie Market Garden lag Zypendaal in het spergebied, een niemandsland tussen de Parkweg en de Schelmseweg. Daardoor is nog steeds onduidelijk is waarvoor Zypendaal is gebruikt sinds de evacuatie van Arnhem in 44/45. Er zijn vermeldingen dat de evacués toestroomden: alleen al twintig geëvacueerden zouden zijn ondergebracht in de oranjerie. De belevenissen van enkele van de evacués zijn opgetekend. Mia Schulte van Zegwaart wordt beschreven als een hulpvaardige en moedige vrouw. De evacués deden in moed niet voor haar onder getuige de verhalen over de voedselrooftochten in de geëvacueerde stad. Het duurt vervolgens nog tot 26 april 1945 voordat de Canadezen huis Zypendaal zonder strijd kunnen innemen. Huis Zypendaal is de oorlogsjaren zonder veel schade doorgekomen. Maar het reparatie van scherf- en kogelgaten is nog steeds af te lezen aan de gevel.
Nadat Zypendaal kort werd gebruikt door het Commissariaat Noodvoorziening voor de Getroffen Gebieden volgt vanaf 1946 daadwerkelijk het Ministerie van Oorlog als huurder en de Genie betrekt Zypendaal. Omdat het huurcontract van Mia Schulte van Zegwaart op dat moment nog steeds van kracht is, treedt zij op als onderverhuurster en wordt vastgelegd dat zij de oranjerie blijft bewonen. Het roemloze einde van de pensionhoudster op Zypendaal volgt, als zij in april 1950 wordt uitgezet in verband met wanbetaling. Tegelijkertijd blijkt de slechte toestand van het koetshuis. Een deel van het dak is ingestort, de zoldervloer is gedeeltelijk verrot en de toegang tot het gebouw is verboden. Er stortte opnieuw een deel van het dak in en de toekomst van het koetshuis werd onzeker; er dreigde zelfs sloop. Gemeentewerken benadrukte echter de architectonische eenheid van huis en twee bijgebouwen. De Genie stelde zeer veel prijs op het koetshuis, waarna de gemeenteraad in 1952 besloot het koetshuis te herstellen.
In de Koude Oorlogsjaren 1955-1956 werd de Staf van de 1e Divisie ‘7 december’ gevestigd op Zypendaal. De IJsselvallei werd destijds als verdedigingslinie bestemd en deze divisie moest de verdediging op zich kunnen nemen. Vandaar de betiteling van Zypendaal als ‘bastion tegen het Rode Gevaar’. Als bastion heeft Zypendaal echter maar kort gefungeerd: in 1957 volgt als nieuwe gebruiker de Staf Commando Luchtmachtopleidingen. In dat jaar eindigt het slepende conflict met voormalig huurster Schulte van Zegwaart.


 

Ingangspartij 1954 De kogelgaten uit de oorlog zijn nog zichtbaar. Foto: E.W. 't Sas.



Naar boven

Herstel

Vanaf 1970 maakt de Staf Commando Luchtmachtopleidingen een begin met de restauratie “naar de oorspronkelijke toestand”. Aanleiding was het overbrengen van een rijk geornamenteerde, eikenhouten schouw die weliswaar in 18de-eeuwse stijl is uitgevoerd maar geheel uit de 19de eeuw dateert. Deze schouw was afkomstig uit het pand Willemsplein 20, net als huis Zypendaal eigendom van de gemeente Arnhem. Op voorspraak van W.H. Tiemens sr. (architect Gemeentewerken Arnhem) werd deze schouw, die oorspronkelijk afkomstig is van het huis Den Doorn in Zwollerkerspel, in november 1970 overgebracht naar de eetkamer van huis Zypendaal. In die tijd pleitte de Rijksdienst voor de Monumentenzorg voor het terugbrengen van het huis in de 18e-eeuwse toestand. De verbouwingen van de hand van P.J. Cuypers uit 1883/84 zouden ongedaan worden gemaakt. Het was zelfs de bedoeling de 'weinig fraaie en nutteloze' toren te slopen. Zover is het niet gekomen. De kamers-en-suite werden, gelijktijdig met het aanbrengen van de schouw, nog wel aan de noordzijde voorzien van vensters met een 18de-eeuwse roedeverdeling. Maar de militairen vertrokken begin 1973 en de vergaande restauratieplannen werden niet uitgevoerd.
Nadat de gemeente huis Zypendaal en het koetshuis in erfpacht had overgedragen aan Geldersche Kasteelen, konden op 15 augustus 1975 Geldersch Landschap, Geldersche Kasteelen en de Gelderse Milieuraad verhuizen naar huis Zypendaal. Een paar weken later al rapporteert men een zodanig ernstige zwamaantasting, dat het huis weer moest worden ontruimd. De leegstand na het vertrek van de militairen had Zypendaal geen goed gedaan. Lekkages hadden tot de gevreesde huiszwam geleid. Zypendaal werd door de Rijksdienst voor de Monumentenzorg bestempeld als ‘rampgeval’. Ook het koetshuis bleek door dezelfde zwam aangetast. Men besloot eerst de restauratie van het koetshuis uit te voeren. In 1979 begint de restauratie van huis Zypendaal, waarbij men het vanzelfsprekend vindt de Cuypers-verbouwingen en restauraties intact te laten. Deze ingrijpende restauratie is in 1982 voltooid. De inrichting van de hoofdverdieping en de openstelling voor publiek volgde in 1983. Vanaf dat jaar herleeft op Zypendaal de bewoning door vijf generaties van het regentengeslacht Brantsen. Veel Brantsen-voorwerpen, waaronder portretten en tafelzilver, keerden terug naar Zypendaal en zijn tijdens de rondleidingen te bewonderen. Zypendaal was gered en 'in groter luister dan ooit hersteld'.



Naar boven

Bronnen

J.C. Bierens de Haan, Kasteel Zypendaal te Arnhem, in Kroniek (uitgave van de oudheidkundige en historische afdeling van het Gemeentemuseum Arnhem), jrg. 5, nr. 1, april 1988, p. 2-6.

Gelders Archief, Archief Gemeente Arnhem: secretariearchief 1937-1961.

Rijksdienst voor de Monumentenzorg, Oud Archief II, pandsdossier Kasteel Zypendaal 1961/1970-1979.

Dick Schilder, Het einde van het Arhemse costumierbedrijf P.C.G.J. Schilder en zonen, in Arnhem de genoeglijkste, jrg. 21, nr. 4, december 2001, p.166-172.

W.H. Tiemens, Zypendaal, in Stichting Vrienden der Geldersche Kasteelen 1965-1975, p. 171-187.



Deze tekst is eerder verschenen als:
Jas, J. (2005). Zypendaal na de Brantsens (deel 2).
In: Infobulletin Parken Sonsbeek, Zijpendaal en Gulden Bodem. (Vereniging Vrienden van Sonsbeek), jrg. 17, nr. 4, zomer 2005, pp. 4-6.


 

Huis Zypendaal noordzijde



Naar boven

Printerversie