Startpagina
Geschiedenis tot 1900
Geschiedenis 1900 - heden
Vesting Arnhem
Monumenten binnenstad
Monumenten buitenstad
    Angerenstein
    Beaulieu
    Bronbeek
    Conservatorium/Kraton
    Elisabethsgasthuis
    Grote Enk
    Heidemaatschappij
    KAB-Posttheater
    Koepelgevangenis
    Lichtenbeek
    Mariendaal Huis
    Station Klarendal
    Museum/Buitensocieteit
    (Pur)Finastation
    Rennen Enk/Insula Dei
    Rosorum
    Sterrenberg
    Valburg Amsterdamseweg
    Watertoren Stenen Tafel
    Zijpendaalseweg 2
Kerk, Klooster, Graf
Scholen
Straten en Pleinen
Sonsbeek en Zijpendaal
Architecten
Verdwenen monumenten
Ambacht en Industrie
Verkeer en Vervoer
Kaarten en Plattegronden
Gezichten op Arnhem
Arnhemmers
Bronnen
Thema's
Wandelen en Fietsen
Sitemap

Conservatorium/Kraton

Inhoud

Overzicht
Beschrijving
Literatuur


 

Kraton 2006



Naar boven

Overzicht

Naam: Conservatorium van ArtEZ, Kraton, oude PGEM
Adres: Utrechtsestraat 85, 6811 LW Arnhem
Bouwjaar: 1872-1874
Stijl: Neoclassicisme
Opdrachtgever: Familie van Braam
Restauratie/verbouwing: 1926, 1963, 1993 (Architectenbureau Geels, Bokhorst en Ouwerkerk)
Gebruik bij oplevering: woonhuis
Gebruik in 2006: Conservatorium van ArtEZ, hogeschool voor de kunsten


 

Kraton ca 1925



Naar boven

Beschrijving

Aan wat in de negentiende eeuw ‘Bovenover’ werd genoemd en Utrechtsestraat heette, liet de familie Van Braam in 1872 een grote villa bouwen. Het fraaie uitzicht vanaf de stuwwal, hoog boven de Rijn, zal hen waarschijnlijk naar deze plek hebben gelokt. Bij het aanleggen van een terras achter het huis in 1874 werd een keermuur aangebracht om de grond op haar plaats te houden. De muur stortte echter in en verdween met terras in de diepte. Vrijwel tegelijkertijd veroverden in Nederlands-Indië, het gebied waar veel rijke Arnhemmers als oud-Indiëgangers nog een sterke band mee hadden, Nederlandse troepen het ommuurde vorstenverblijf van de sultan van Atjeh. Deze residentie van de sultan werd ‘Kraton’ (= paleis) genoemd en viel in Nederlandse koloniale handen in de Tweede Atjeh-oorlog (1874-1880). De Atjehers ontruimden na dagen van artilleriebeschietingen de Kraton en de KNIL-troepen onder leiding van generaal J. van Swieten namen er op 24 januari 1874 bezit van. Van Swieten roept de beroemd geworden zin: “De kraton is ons en het trotsche volk van Atjeh heeft voor uw moed en krijgskunde moeten zwichten". De vrijwel gelijktijdige val van het terras achter het woonhuis van Van Braam en de ‘kraton’ leverde het huis sindsdien de naam ‘Kraton’ op.
In ‘Museum Bronbeek’ zijn de kanonnen, die de doorslag gaven bij verovering van de Kraton, te zien.
Na de instorting van de grond achter het huis werd de villa met extra muren (steunberen) en kelders versterkt. Deze gewelven dienden als pakhuis en waren als het ware in de stuwwal ingebouwd.

De in 1915 opgerichte Provinciale Geldersche Electriciteits Maatschappij (PGEM) kocht in 1918 het pand van de familie Van Braam ter vervanging hun te klein geworden kantoor aan het Bothaplein. In 1919 verliet W.H van Braam, fabrikant, de villa aan de Utrechtsestraat 55 en na een interne verbouwing betrok de PGEM in datzelfde jaar het pand.
Al snel werd het gebouw te klein en de PGEM liet het in 1926 verbouwen en uitbreiden door o.a. de aankoop van de grond direct naast het kantoor (stadszijde). Het ontwerp voor de uitbreiding kwam van de huisarchitect van de PGEM, Hendrik Fels.
De PGEM groeide maar door en in de jaren dertig was het kantoor al weer te klein. Sinds 1926 was de PGEM ook in het bezit van de overbuurman van de ‘Kraton’: het overblijfsel van het illustere ‘Hotel Bellevue’. Het hotel was in 1908 uitgebrand en slechts met een klein deel voortgezet. In 1926 kocht en verbouwde de PGEM dit pand als onderkomen voor het Centraal Bestuur van de Vereniging Directeuren Electricteitsbedrijven in Nederland (VDEN) en van het Keuring van Electrcotechnische Materialen (KEMA, opgericht 1927). Toen deze in 1938 vertrokken naar het KEMA-terrein verderop aan de Utrechtseweg werd besloten om op die plaats van het vroegere ‘Hotel Bellevue’ een geheel nieuw kantoor neer te zetten. Dit gebouw, een ontwerp van architect ir. J.H. Oosterhuis werd met een tunnel onder de Utrechtsestraat verbonden met de kantoren van de ‘Kraton’.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de ‘Kraton’ bezet door de Duitse Sicherheitspolizei en de Sicherheitsdienst. Met name de laatste instelling gaf het pand (Utrechtstraat 55a) een beruchte naam: gevangenen werden in de kelders op niet bepaald zachtzinnige wijze verhoord en gemarteld. Een herdenkingsplaquette in de gevel herinnert aan deze tijd.

In 1989 werd het gebouw uit 1938 op de plaats van het vroegere hotel Bellevue gesloopt en er werd een geheel nieuw kantoorpand opgetrokken: ‘Bellevue’. In 1992 vond de opening plaats. Blikvanger bij het kantoor, en dus ook van de ‘Kraton’ is het kunstwerk van Dorothé van Limburg: een open stalen constructie van 20 meter lang, met een gewicht van 34 ton, die op 14 meter hoogte als een brug over de weg gaat en met een krul de aarde raakt. Van Limburg mocht het kunstwerk uitvoeren als winnares van een prijsvraag, die de PGEM (sinds 1-1-1994 NUON) en de Hogeschool voor de Kunsten Arnhem (vroegere Academie voor Beeldende Kunsten/Kunstacademie, sinds 1-1-2002 ArtEZ) hadden uitgeschreven.

Na de verhuizing van de PGEM/NUON naar het nieuwe kantoorgebouw aan de overkant van de Utrechtsestraat, trekt na een aantal jaren en een ingrijpende verbouwing onder leiding van ‘Architectenbureau Geels, Bokhorst en Ouwerkerk’ de Hogeschool voor de Kunsten Arnhem (HKA) in het gebouw. In het pand wordt het conservatorium, daarvoor gehuisvest op Weverstraat 40, met oefenzalen en een concertzaal gevestigd. Daarnaast zijn er tijdelijk de centrale diensten van de hogeschool gehuisvest geweest. Via een nieuwe (bouwjaar 1993) glazen luchtbrug van architect Hubert-Jan Henket wordt het conservatorium verbonden met het gelegen hoofdgebouw, Rietveldgebouw, aan Onderlangs. Zo kent de ‘Kraton’ een ondergrondse tunnel en een bovengrondse luchtbrug. Treffender kan het hoogteverschil tussen ‘Bovenover’ en Onderlangs niet worden weergegeven. Vanuit de concertzaal en de veelhoekige dakopbouw is het uitzicht over de Rijn en Betuwe nog steeds spectaculair, net als in de 19de eeuw voor de familie Van Braam.


 

Kraton plaquette 2oo6



Naar boven

Literatuur

Dalman, R.S. (1993). Groeten uit een veranderend Arnhem. Tussen 1893 en 1993 ligt een eeuw.
Zaltbommel: Europese Bibliotheek. pp. 75, 82-83.

Dijkerman, P. (2004). Geschiedenis van Arnhem in de bezettingstijd.
In: Arnhem de Genoeglijkste, jrg. 24, nr. 3, september 2004, pp. 119-134.

Kooger, H. (1987). Rondom den Brink. Zwerven door West-Arnhem.
Arnhem: KEMA. pp. 38-39.

Naamlijst voor den Telefoondienst (1915).
Uitgegeven door het Hoofdbestuur der Posterijen en Telegrafie, januari 1915.

Stempher, A.S. (1969). Nog ‘s sjouwen door Oud-Arnhem.
Arnhem: Gijsbers & Van Loon. p. 17.

Stempher, A.S. (2003). Arnhem zo was het, deel 1.
Hoevelaken: Verba. nr. 2.

Vredenberg, J. (2002). Handel, nijverheid en industrie. Bedrijfsgebouwen in Arnhem.
Utrecht: Uitgeverij Matrijs. pp. 40-41.



Afbeeldingen: uit bovenstaande literatuur en Gelders Archief.
Foto’s 2006: Stijn de Vries.






 

Kraton met luchtbrug 2006



Naar boven


Kraton verovering, 1874 



Naar boven

Op de kannonnen zitten de twee bevelhebbers. Links luitenant-generaal J. van Swieten, regeringscommissaris en opperbevelhebber; rechts generaal-majoor G. M. Verspijck, tweede bevelhebber. 
De kanonnen bevinden zich thans in het Museum Bronbeek te Arnhem.



Naar boven

Printerversie