Startpagina
Geschiedenis tot 1900
Geschiedenis 1900 - heden
Vesting Arnhem
Monumenten binnenstad
    Burgerweeshuis / HMA
    Duivelshuis
    Gruyterpassage
    Haphoek Roggestraat
    Huis der Provincie
    Kerkstraat 23
    Korenbeurs
    Luxortheater
    McDonalds Rijnstraat
    Musis Sacrum
    Petersgasthuis
    Postkantoor Jansplein
    Jansplein 59 Florian
    Presickhaeffs Huys
    Rembrandt Theater
    Sabelspoort
    Schouwburg
    Stadhuis
    Vijzelstraat 12
    Waag
    Weverstraat 39
    Weverstraat 40
Monumenten buitenstad
Kerk, Klooster, Graf
Scholen
Straten en Pleinen
Sonsbeek en Zijpendaal
Architecten
Verdwenen monumenten
Ambacht en Industrie
Verkeer en Vervoer
Kaarten en Plattegronden
Gezichten op Arnhem
Arnhemmers
Bronnen
Thema's
Wandelen en Fietsen
Sitemap
Contact

Sabelspoort

Inhoud

Overzicht
Geschiedenis
Beschrijving
Literatuur


 

Sabelspoort stadswapen 2005



Naar boven

Overzicht

Naam: Sabelspoort
Adres: Ariën Verhoeffstraat / Markt (ten noorden van de poort) / Eusebiusplein (ten zuiden van de poort), Arnhem
Bouwjaar: Vermelding sinds 1357
Stijl: Barok/classicistische stijl aan de noordzijde (Markt), 1642
Architect: Barok/classicistische vernieuwing in 1642 door Ariën Verhoeff;
Restauratie 1952-1953: stadarchitect ir. C.E. Alexander en provinciehuisarchitect ir. J.J.M. Vegter
Gebruik sinds 1954: deel van het Huis der Provincie Gelderland
Eigenaar: tot november 2007 Gemeente Arnhem, daarna Provincie Gelderland


 

Sabelspoort met rondeel ca 1650



Naar boven

Geschiedenis

Van de vier middeleeuwse Arnhemse hoofdstadspoorten, Rijnpoort, St. Janspoort, Velperpoort en Sabelspoort, is de laatste als enige bewaard gebleven. De Sabelspoort wordt in 1357 voor het eerst genoemd en heeft eeuwenlang de functie van verdedigingwerk gehad. In 1440 werden de twee oude torens vervangen. De twee nieuwe torens vormen de kern van de huidige torens. In 1447 werd op de poort een woning, versierd met 24 vergulde pinakels, gebouwd, waarmee het gebouw twee verdiepingen kreeg. De onder de binnenpoort gelegen 'kaalkelder' werd vanaf 1454 gebruikt “om daer in misdadigers ende kwaeddoeners te sluiten.”In 1454 werd ook een tolhuis, een 'Cijshuisken’ , voor de Sabelspoort gebouwd.
Later stond de toren, vanwege de functie als bewaarplaats voor krankzinnigen, bekend als 'Geckentoren’. In 1489 betaalden de Arnhemse schepenen een ‘stuver’ aan vier mannen om dat zij een man ‘int geckhuys bij die Sabelspoort’ hadden gebracht.
In 1619 vindt een grootscheepse versterking van de Arnhemse verdedigingswerken plaats, volgens ontwerp van de vestingbouwkundige Simon Stevin. De poort wordt een onderdeel van een rondeel, het ‘Galgenbolwerk’ en bestond uit een complex van één buitenpoort (de voorpoort met ophaalbrug) en een binnenpoort, geflankeerd door twee torens (de huidige Sabelspoort).
De poort diende jarenlang als tolhuis van de ’Groote Geldersche Tol’ voor handelaren en boeren die hun waar de stad in brachten.
In 1642 wordt het poortcomplex in een gecombineerde barokke en classicistische stijl verbouwd onder leiding van stadsbouwmeester Ariën Verhoeff.

Veel van de verdedigingswerken rondom de Sabelspoort werden gesloopt bij de stadsuitbreidingen in 1829 en 1853. Het rondeel en de brug werden al in 1808 gesloopt, nadat de stad van koning Lodewijk-Napoleon toestemming had gekregen om de buitenwerken te slechten. Op de vrijgekomen grond werden woonhuizen en andere gebouwen neergezet. Zo raakte de Sabelspoort voor de Tweede Wereldoorlog aan noord- en zuidzijde geheel ingesloten door bebouwing. Het meest markant was daarbij het complex van ‘Hotel des Pays Bas’. Tussen 1922 tot aan zijn dood in 1941 had de schilder Gert Stegeman zijn atelier boven de poort.
De oorlogsverwoestingen van de jaren 1944-45 vaagde de bebouwing rondom de poort weg, maar de poort zelf bleef wonderlijk redelijk intact.
Op 5 november 1951 sprak de Arnhemse gemeenteraad voor het eerst formeel over de restauratie, In 1952-1953 werd de poort voor meer dan f 175.000,00 gerestaureerd en werd met een glazen brug op de eerste verdieping verbonden met het nieuwe provinciehuis. Coördinatie berustte bij de Dienst Gemeentewerken onder leiding van de laatste stadsarchitect van Arnhem, ir. C.E. Alexander. Op de ronde torens werden bij deze restauratie twee torenspitsen geplaatst.
In november 2004 stellen Burgemeester & Wethouders van Arnhem, in het nieuwe gemeentelijke vastgoedbeheersplan 2005, voor om o.a. de Sabelspoort voor 2005 te verkopen aan particulieren. Dat plan stuit op hevig verzet van enkele politieke partijen en een groot deel van de Arnhemse bevolking.
In 2005 vallen weer brokstukken van de poort naar beneden. Na het gebruikelijke heen-en-weer-gepraat tussen Provinciehuis en Gemeente Arnhem wordt besloten tot een renovatie, welke in het najaar van 2006 een aanvang kent. De restauratie, waarvan de Provncie een flink deel van de kosten op zich neemt, is in zomer 2007 klaar. In november van dat jaar neemt de Provincie Gelderland voor het symbolische bedrag van 1 euro de Sabelspoort over van de gemeente Arnhem. De laatste Arnhemse stadspoort is een provinciale poort geworden.


 

Sabelspoort 1945



Naar boven

Beschrijving

De Sabelspoort werd vroeger ook wel Eusebiuspoort genoemd. De naam Sabel is echter geen verbastering van Eusebius/Sebius/Sabes/Sabels, maar is afgeleid van het oud-Hollandse savel: zand. Of er werd vroeger door de poort zand de stad ingevoerd of bij de poort lag in de rivier een bank met een soort grof rivierzand (‘savel’).
De Sabelspoort bestaat uit een doorgang tussen twee zware ronde torens. De doorgang is een vierkant poortgebouw van twee verdiepingen.
Aan de marktzijde is de barok/classicistische verbouwing van bouwmeester Ariën Verhoeff nog fraai te zien. Het jaartal ’Anno 1642’ verraadt het tijdstip van de verbouwing. In vergulde letters staan in de kroonlijst de namen van de twee burgemeesters van Arnhem in 1642 die daartoe opdracht gaven: R. van Arnhem en A. Tulleken. De kroonlijst wordt ‘gedragen’ door twee Dorische pilasters. In het driehoekige timpaan boven de kroonlijst het stadswapen van Arnhem, de dubbele adelaar.
In de muren aan de zuidelijke doorgangszijde zijn nog goed de langgerekte groeven te zien van het in 1625 geplaatste houten valhek, de herse.
De torens hebben hun middeleeuws aanzien redelijk bewaard: stevige muren met kantelen.
Op het informatiebord, aan de Rijnzijde van de poort, van de Archeologische Werkgemeenschap Nederland, wordt een fraaie uitleg gegeven van de ligging van de poort en het vroegere rondeel. In de bestrating is de plaats van het vroegere rondeel, het ‘Galgenbolwerk’, aangegeven.
In 2005 vielen voor de zoveelste keer weer stukken steen van de poort. Na wat gehannewar tussen eigenaar Gemeente Arnhem en gebruik, de Provincie Gelderland, werd besloten tot renovatie. In het najaar van 2006 werd de poort met steigers en beschermdoek ingepakt en werd begonnen met de renovatie van de poort doe tot in 2007 duurde.


 

Sabelspoort ca 1960



Naar boven

Literatuur

Beumer, B (2001). AA40 of Arnhem Authentiek in 40 onderwerpen.
Westervoort: Uitgeverij Beeld. pp. 17-18.

Caderius van Veen, D. & Ploeg, H. van der (z.jr./2000). Verliefd op Arnhem.
Arnhem: Arnhemse Courant/Gelders Dagblad. Gebonden editie van delen 1 t/m 4. p. 4.

Caderius van Veen, D. & Ploeg, H. van der (2004). Verliefd op Arnhem. Deel 5.
Arnhem: Uitgeverij Ellessy i.s.m. De Gelderlander. pp. 60-61.

Dalman, R.S. (1993). Groeten uit een veranderend Arnhem. Tussen 1893 en 1993 ligt een eeuw.
Zaltbommel: Europese Bibliotheek. pp. 59-60.

Graswinckel, D.P.M. (1933). Een wandeling door Arnhem in vroegere eeuwen.
In: Arnhem Zeven Eeuwen Stad. Officieel gedenkboek.
Arnhem: Hijman, Stenfert Kroese en Van der Zande N.V. Boekverkoopers, 1933; pp. 123-185. pp. 127-128.

Hasselt, G. van (1790). Kronijk van Arnhem.
Arnhem: W. Troost en Zoon.

Hilberdink, C. (1983). Gelre’s hof. Van paardestal tot Huis der Provincie.
Zutphen: De Walburg Pers. pp. 79-94.

Markus, A. (1907). Arnhem omstreeks het midden der vorige eeuw met geschiedkundige aanteekeningen.
Arnhem: Gijsbers & Van Loon, 1975; ongewijzigde herdruk van de uitgave uit 1907. pp. 42-45.

Roelofs, B. (2008). Huis der Provincie. Het ‘kasteel’ op de Markt in Arnhem. Utrecht: Uitgeverij Matrijs.

Rotterdam, R. van (2005). Bouwkunst. Huis der Provincie Gelderland.
Arnhem: Provinciaal Bestuur Gelderland. (ongepagineerd).

Schaap, K. & Stempher, A.S. (1973). Arnhems Oude Stadshart.
Arnhem: Gemeentearchief Arnhem. pp.

Schaap, K. & Stempher, A.S. (1989). Arnhem omstreeks 1865.
Arnhem: Gouda Quint bv. pp. 69-70.

Schulte, A.B.C. & Schulte, A.G. (2004). De verdwenen stad. Arnhem voor de verwoesting van 19944-1945.
Utrecht: Uitgeverij Matrijs. pp. 21-22.

Stempher, A.S. (1968). Sjouwen door Oud-Arnhem.
Arnhem: Gijsbers & Van Loon. p. 50.

Afbeeldingen uit bovenstaande literatuur, Bibliotheek Arnhem (o.a. Gelderland in Beeld), Gelders Archief (o.a. Topografische Historische Atlas) en Historisch Museum Arnhem.


 

Sabelspoort 1939 bouw 'Raad van Arbeid'



Naar boven


Sabelspoort ca 1890 



Naar boven

Een ingebouwde Sabelspoort rond 1890 vanaf de Markt gezien. De poort heeft nog niet de torenspitsen die er pas na de restauratie in 1954 opgezet zouden worden.

Links, op het adres Markt 9, het illustere en vermaarde 'Hotel Des Pays Bas' (1806-1934). Na het faillissement in 1934 en de daaropvolgende gedeeltelijke sloop van het gebouw vestigde de textielhandel Caderius van Veen zich in het resterende deel van het pand.

Tussen het hotel en de Sabelspoort waren twee panden, op nr. 10 een winkel- annex pakhuis en op nr. 11 een woonhuis. Vanaf 1913 hebben de panden dezelfde eigenaars:
1892-1926: H.J. Willems en J.M.J. Willems, groothandel in glas, porselein en aardewerk
1927-1933: S. Pels, fruit- en groentenhandel
1933-1944: J. Hulsman & Co, groothandel in groenten en fruit.

Rechts naast de Sabelspoort
tot 1905: H.D. Elias, leerhandelaar
1906-1908: G.A. en W.F. van Spanje, aannemers
1909-1924: Postkantoor, hulppost- en telegraafkantoor
1925-1938: Gebr. De Bruijn, fabriek van instrumenten en bandages
1936-1938: pakhuis
1938: sloop ten behoeve van nieuwbouw ‘Raad van Arbeid’ (opening 1941)



Naar boven


Sabelspoort rondeel AWN 



Naar boven

Printerversie