Startpagina
Geschiedenis tot 1900
Geschiedenis 1900 - heden
Vesting Arnhem
Monumenten binnenstad
    Burgerweeshuis / HMA
    Duivelshuis
    Gruyterpassage
    Haphoek Roggestraat
    Huis der Provincie
    Kerkstraat 23
    Korenbeurs
    Luxortheater
    McDonalds Rijnstraat
    Musis Sacrum
    Petersgasthuis
    Postkantoor Jansplein
    Jansplein 59 Florian
    Presickhaeffs Huys
    Rembrandt Theater
    Sabelspoort
    Schouwburg
    Stadhuis
    Vijzelstraat 12
    Waag
    Weverstraat 39
    Weverstraat 40
Monumenten buitenstad
Kerk, Klooster, Graf
Scholen
Straten en Pleinen
Sonsbeek en Zijpendaal
Architecten
Verdwenen monumenten
Ambacht en Industrie
Verkeer en Vervoer
Kaarten en Plattegronden
Gezichten op Arnhem
Arnhemmers
Bronnen
Thema's
Wandelen en Fietsen
Sitemap
Contact

Musis Sacrum

Inhoud

Overzicht
Geschiedenis
Beschrijving
Literatuur


 

Musis Sacrum 2002



Naar boven

Overzicht

Naam: Musis Sacrum
Adres: Velperbuitensingel 25 / Velperplein, 6828 CV Arnhem
Bouwjaar: oorspronkelijk 1847, verbouwing met koepels in 1888-1890; rotonde anno 1940
Stijl: Neorenaissance (1890)
Architect: 1847: H. W. Fromberg; 1888-1890: M.W. Smijting en J.A. Lindo
Restauratie/renovatie:1982-1983; architect Amsterdam/Tempelman
Gebruik bij oplevering: 1847: gebouw voor zangersfeest; 1890: concertzaal
Gebruik anno 2006: Zalencentrum en café-restaurant (concertzaal en repetitieruimte voor hoofdgebruiker voor Het Gelders Orkest; andere zalen worden ook gebruikt voor congressen, presentaties, feesten, enz.)


 

Musis Sacrum ca 1850



Naar boven

Geschiedenis

Rond het midden van de 19e eeuw bloeien de ‘Liedertafels’ in de Nederlands en Duitse Rijnsteden: zangwedstrijden voor mannelijke zanggezelschappen. Op het tweede zangfeest, in 1846 in Kleef wordt besloten om het volgend jaar de festiviteiten in Arnhem te laten plaatsvinden. Arnhem heeft echter geen locatie voor 600 zangers en publiek en een particulier comité onder leiding van architect H.W. Fromberg verzoekt de gemeente om toestemming om ‘eene concertzaal, eene manège en verdere localen voor groote vereeningingen’ te bouwen. Die toestemming komt er en als locatie wordt aangewezen een plaats buiten de voormalige Velperpoort aan de doorgangsweg Rijnstraat-Roggestraat-Steenstraat. Als bouwplaats wordt een vroegere ravelijn (vooruitgeschoven verdedigingswerk in een gracht) waardoor de bouwgrond een stevig fundament bezit. Via een dam aan de zuidoostelijke zijde, waar de ingang van het nieuwe gebouw zal komen, kent het een directe verbinding met de stad via Nieuwstad en Klarestraat.
De aanbestedingsadvertentie verschijnt op 27 maart 1847 in de Arnhemsche Courant. Dan blijken de bouwkosten fl 55.000,00 te bedragen, fl 10.000,00 meer dan het door de gemeente gegarandeerde bedrag. Een aantal particulieren vullen dit bedrag aan en op 19 mei 1847 legt de dochter van de burgemeester, de 16-jarige barones Maria van Pallandt, de eerste steen. Op 1 augustus volgt de oplevering en twee weken later is de feestelijke opening.
Het gebouw bestond uit twee zalen; de grote zaal van 27x37,5 meter en de kleine zaal (tuinzaal) van 24x10 meter. Ook was er nog een kleine koffiekamer van 7x10 meter. De stenen buitengevel was bepleisterd. Het houten, met zink afgedekte, dak werd ondersteund door twaalf houten kolommen. Boven de ingang waren loges aangebracht van waar men de zaal in kon kijken.
Het zangersfeest van 1847 in het Musis Sacrum, toen nog ‘Gebouw voor Kunsten en Wetenschappen’ of ‘Gebouw voor de liedertafelen’ geheten, was een groot succes. De verdere exploitatie loop minder voorspoedig en op 12 februari 1852 besluit de gemeenteraad het gebouw over te nemen. De Raad besluit twee weken later om het gebouw uit te breiden om zo de tentoonstelling van Nationale Nijverheid een goed onderkomen te kunnen bieden. Stadsarchitect H. Heuvelink maakt een ontwerp voor een derde zaal van 18x36 meter die aan de noordelijke zijde van het bestaande Musis zal worden aangebouwd. De op 17 juli 1852 geopende tentoonstelling is een groot succes en levert winst op. Met de nieuwe zaal telt het Musis nu drie zalen en is daarmee het grootste evenementengebouw in Nederland en zou dat tot 1864, als Amsterdam haar Paleis voor Volksvlijt opent, blijven.
De behoefte aan een echte concertzaal blijft echter in Arnhem. In 1864 wordt na flinke discussies besloten om de nieuwe zaal te verbouwen tot concertzaal naar een ontwerp van stadsarchitect F.W. van Gendt. In 1865 vindt de aanbesteding plaats en de opening is op 16 maart 1866 bij het 275-jarig bestaan van het muziekcollege St. Caecilia.

De nieuwe concertzaal blijkt al snel te klein en te benauwd voor alle evenementen en uitvoeringen. De grote zaal voldoet ook niet meer aan de eisen des tijds en stemmen gaan op om een geheel nieuwe, moderne concertzaal te bouwen. Dat leidt weer tot hevige discussies en uiteindelijk stuurt de directeur van Gemeentewerken J. A. Lindo maar liefst zeven plannen van de hand van zijn opzichter-tekenaar M.W. Smijting naar B & W. De gemeenteraad kiest op 22 oktober 1887 voor plan B1, wat sloop betekent van de nieuwe zaal uit 1852 en bouw op die plek van een nieuwe concertzaal. De lengterichting van de zaal wordt ook veranderd. Liep de nieuwe zaal nog van noord naar zuid; de nieuwe concertzaal zal west naar oost lopen en is daarmee een kwart slag gedraaid.
Naast een nieuwe concertzaal wordt de grote zaal gemoderniseerd. In alle zalen, ook de tuinzaal wordt centrale verwarming aangebracht. Bij de bouw blijkt al snel dat de uitbreiding het fundament van het oude ravelijn te buiten gaat en men op de ongeschikte gronden van de vroegere stadsgracht moet bouwen. Daarom moeten extra paalfunderingen worden aangebracht. Ook de plafondconstructie is aanvankelijk te licht uitgevoerd en moet tot tweemaal toe versterkt worden.
De bouw wordt ondanks alle tegenslagen tot een goed einde gebracht en levert als eindresultaat het nu nog karakteristieke gebouw op: baksteen, met banden versierd en vooral de grote uivormige koepels.
In 1907 wordt het café-restaurant aan de Velperpleinzijde uitgebouwd met een houten serre.

In 1939 wordt besloten tot uitbreiding van het café-restaurant gedeelte en vervanging van de serre door het bouwen van de ‘Rotonde’. De concertzaal wordt gerestaureerd en van nieuwe stoelen voorzien. De grote zaal zal een nieuwe dakconstructie krijgen, waardoor de kolommen (oorspronkelijk nog uit 1847) zullen verdwijnen. De opening van de Rotonde is op 24 oktober 1940. In de oorlogsjaren dient deze zaal als militair tehuis voor de Duitse soldaten in Arnhem: het Wehrmachtheim. De werkzaamheden aan de andere zalen gaan niet door de oorlogsverwikkelingen. Musis loop zelf ook de nodige oorlogsschade op: zo gaat de noordoostelijke spits gaat verloren. Direct na de oorlog worden alleen de hoogst noodzakelijke reparatiewerkzaamheden uitgevoerd. Gedeputeerde Staten keuren namelijk een totaal renovatieplan voor een bedrag van fl 300.000,00 af en zo worden de grote restauratieplannen uit 1939 worden nooit uitgevoerd. De na-oorlogse wederopbouwplannen (Commissie Stadsplan) om de Musis te slopen en de functie te verplaatsen naar het Roermondsplein stuit op zoveel protest dat hiervan wordt afgezien.
In 1949 krijgt de grote zaal wel een nieuw plat dak en op de stalen constructie uit 1942. Eindelijk verdwijnen de kolommen daardoor uit de zaal. In 1962 wordt, naar een ontwerp van gemeentearchitect Van der Jagt, richting Velperbuitensingel een uitbouw ter vergroting van Het Gelders Orkest gerealiseerd. In 1977 besluiten B&W om een grootscheeps renovatieplan uit 1974-75 van architect Herman Hertzberger definitief niet uit te voeren.

Op 29 maart 1982 besluit de Gemeenteraad dan eindelijk tot een gehele renovatie. De grote zaal en tuinzaal zullen gesloopt worden. Deels daarvoor zal een nieuwe Parkzaal verrijzen die dienst zal doen als repetitieruimte voor Het Gelders Orkest, maar ook zelfstandig gebruikt kan worden. De Concertzaal zal worden gerestaureerd. De Rotonde zal worden omgebouwd tot 2 restaurants met aangrenzend daaraan een Jubileumzaal voor recepties en bijeenkomsten. Op 20 september 1982 wordt met de sloopwerkzaamheden begonnen en op 22 oktober wordt de eerste funderingspaal door burgemeester mr. Job Drijber aangebracht. Op 29 augustus 1983 kan de concertzaal in gebruik worden genomen. Een feestelijke dag is 14 september van dat jaar als de noordoostelijke koepel weer op haar plaats wordt gezet. De officiële opening van het nieuwe Musis-complex is op 7 december 1983 in aanwezigheid van minister van cultuur Elco Brinkman.

Het gebouw is in 1995 nog eens grondig verbouwd (met een uitbouw aan de oostzijde, de Eusebiusbuitensingel) en gerenoveerd om Het Gelders Orkest een maximale speel- en repetitieplek te geven.
Musis Sacrum heeft op dit moment (2005) een grote concertzaal met 950 stoelen, een congreszaal met 500 stoelen en diverse andere zalen voor verschillende activiteiten, evenementen, diners, feesten presentaties en vergaderingen. Tevens is in de voormalige ‘Rotonde’ van het Musis Sacrum het café-restaurant 'Mahler' gevestigd.


 

Musis Sacrum ca 1870



Naar boven

Beschrijving

Als men op het Velperplein staat, is de ronde vorm van de voormalige ‘Rotonde’ in het café-restaurant wat in 2005 ‘Mahler’ goed te herkennen. Midden boven de eerste verdieping ziet men het naambord ‘Musis Sacrum’ (‘Aan de muzen gewijd’). Daarboven is het jaartal van de grote verbouwing tot concertzaal in 1890 aangebracht. Het middelste deel van de gevel wordt bekroond met een versierde halsgevel in een meer neobarokke dan neorenaissance stijl.

De Duitse neorenaissance stijl uit het eind van de 19de eeuw is zichtbaar aan de baksteen, de witte speklagen en de driehoekige timpanen boven de ramen. De Duitse variant bij uitstek op de neorenaissance zijn de vier grote uivormige koepeldaken.

Aan de zuidzijde (Lauwersgracht) is boven de trappen van het Musis Sacrum een verzetsmonument te zien. Dit monument gemaakt door Jouke Hooglang en Jos Pauw herinnert met haar spreuk ‘De meeste mensen zwijgen, een enkeling stelt een daad aan het Arnhemse verzet in 1940 -1945. Het monument werd op 17 september 2005 officieel onthuld.
Het monument bestaat uit 128 aluminium panelen van 1m² aangebracht met foto's, die samen een verzetsmonument vormen. De wolkenafbeelding is d.m.v. een speciaal fotografisch proces in de aluminium toplaag geëtst. Alle panelen zijn rechtstreeks op de gevel geplakt.


 

Musis Sacrum ca 1910



Naar boven

Literatuur

Beumer, B., AA40 of Arnhem Authentiek in 40 onderwerpen.
Uitgeverij Beeld, Westervoort, 2001. pp. 58-60.

Burgers, J. e.a. (2001). Toppers 3. Smaakmakende etablissementen. Arnhemse cafés en restaurants.
Velp: Stichting Arnhemse Verbeelding. pp. 68-69.

Caderius van Veen, D. & Ploeg, H. van der (z.jr./2000). Verliefd op Arnhem.
Arnhem: Arnhemse Courant/Gelders Dagblad. Gebonden editie van delen 1 t/m 4. p. 17.

Caderius van Veen, D. & Ploeg, H. van der (2004). Verliefd op Arnhem. Deel 5.
Arnhem: Uitgeverij Ellessy i.s.m. De Gelderlander. pp. 64-65.

Dalman, R.S. (1993). Groeten uit een veranderend Arnhem. Tussen 1893 en 1993 ligt een eeuw.
Zaltbommel: Europese Bibliotheek. pp. 34-35.

Jeurissen, A.P.J. & Wientjes, R.C.M. (2005). Arnhem na de oorlog 1945-1970.
Arnhem: Gijsbers & Van Loon. nr. 83, 84.

Knap, W. W.G.Zn. & Vergouwe, G.F.C. (1933). Arnhem 1233-1933. Gedenkboek uitgegeven ter gelegenheid van het zevende eeuwfeest van Arnhems’ stedelijk bestaan.
Arnhem: N.V. Drukkerij en Uitgevers-Maatschappij De Vlijt. pp. 129-135.

Langenhoff, K.F.E. & Seebach, C. (1983). De muzen omsingeld. Musis Sacrum 1847-1983.
Arnhem: Gemeentearchief Arnhem.

Lavooij, W. (1990). Twee eeuwen bouwen aan Arnhem. Jongere bouwkunst vanaf 1840.
Zutphen: De Walburg Pers. pp. 61-63.

Markus, A. (1906). Arnhem omstreeks het midden der vorige eeuw met geschiedkundige aanteekeningen.
Gijsbers & Van Loon, Arnhem, 1975; ongewijzigde herdruk van de uitgave uit 1906. pp. 26-33.

Meurs, M. van (2002). Arnhemse verhalen en gebeurtenissen – 2.
Utrecht: Uitgeverij Matrijs. pp. 26-28.

Pet, C. (1987). Arnhem… muziek en toneel.
In: 100 jaar werk in uitvoering 1887-1987. Gedenkboek Gemeentewerken-Arnhem.
Arnhem: Dienst van Gemeentewerken Arnhem, 1987, pp. 177-182.


 

Musis Sacrum in WO II



Naar boven

Printerversie