Startpagina
Geschiedenis tot 1900
Geschiedenis 1900 - heden
Vesting Arnhem
Monumenten binnenstad
Monumenten buitenstad
Kerk, Klooster, Graf
Scholen
Straten en Pleinen
Sonsbeek en Zijpendaal
Architecten
Verdwenen monumenten
Ambacht en Industrie
Verkeer en Vervoer
Kaarten en Plattegronden
    4e eeuw Tabula Peutingeriana
    1560 Van Deventer
    1565 Guicciardini
    1580 Buchelius
    1649 Blaeu
    1715
    1853
    1874
    1895
    1925
    1957
    1967
    1635 Kaartboek Catharina Gasthuis
Gezichten op Arnhem
Arnhemmers
Bronnen
Thema's
Wandelen en Fietsen
Sitemap
Contact

Arnhem rond 1650. De kaart van Joan Blaeu.

Inhoud

Arnhem rond 1650
De Arnhemse plattegrond van Blaeu
Leven en werk van Joan Blaeu
Literatuur


 

Blaeu's "Toonneel der steden"



Naar boven


Arnhem ca 1650 Kaart van Joan Blaeu, Stedenboek in 'Atlas Van Loon'



Naar boven

Arnhem rond 1650

In vergelijking met de plattegronden uit 1560 van Van Deventer en 1565 van Guicciardini valt onmiddellijk de uitbreiding van de Arnhemse vestingwerken op.
Van een middeleeuwse veste is Arnhem in de eerste helft van de zeventiende eeuw veranderd in een fraai voorbeeld van wat - tegenwoordig - het Oud-Hollandse Vestingstelsel heet.




Naar boven

De Arnhemse plattegrond van Blaeu

De kaart van Arnhem is niet door Joan Blaeu getekend, maar door hem gedrukt en uitgegeven in 1649. Het origineel van de kopergravure waarvan de kaart is gedrukt, is gemaakt door de cartograaf Nicolaes van Geelkercken in 1639. Van Geelkercken ontving de opdracht hiervoor van het Arnhemse stadsbestuur in 1638. De kaart geeft dus de situatie van rond 1639 weer. De gravure van Van Geelkercken zien we niet alleen in deze uitgave van Blaeu terug; ook de drukkers Johannes Janssonius en Frederik de Wit hebben varianten op de kaart uitgegeven.
Van de kaart van Blaeu uit 1649 zijn meerdere versies: zwart-wit en op verschillende wijzen ingekleurd. De hier getoonde kaart is een exemplaar uit de zogenaamde Atlas Van Loon. De rijke Amsterdammer Frederik Willem van Loon (1644-1708) bekleedde een hoge functie bij de wisselbank en was lid van het stadsbestuur (de vroedschap). Hij bracht verschillende kaartboeken in een zeer luxueuze versie samen. De kaarten in de atlas zijn zeer nauwkeurig en fraai met de hand ingekleurd en met goud gehoogd. De atlassen zelf zijn gebonden in rood marokijn (geiteleer) met in goudstempel het familiewapen en de lijfspreuk van Van Loon. De complete ‘Atlas Van Loon’ omvat de beide stedenboeken van de Noordelijke en de Zuidelijke Nederlanden uit 1649 van Joan Blaeu, de negen delen tellende Nederlandse uitgave van de Grooten Atlas van Blaeu uit 1663-1666, de Italiaanse stedenboeken over Rome, de Kerkelijke Staat en Napels en Sicilië, alle uit 1663. Ook bevat de atlas twee delen van de Franse editie van de Grooten Atlas over Frankrijk en Zwitserland uit 1663. De ‘Atlas Van Loon’ is een onderdeel van de collectie van het Scheepvaartmuseum in Amsterdam.

In de literatuur over Arnhem en op het internet zijn verschillende versies van de Blaeu-plattegrond van Arnhem te vinden. De Bibliotheek Arnhem bezit het Toonneel der Steden van 's Konings Nederlanden in twee banden uit 1649. Daarnaast heeft de Bibliotheek nog meer uitgaven van Blaeu in haar bezit: de acht delen van de Grooten Atlas oft wereltbeschryving (Atlas Maior), verschenen tussen 1648 en 1665 en de vijf delen van het Tonneel des Aerdrycxs ofte nieuwe atlas (Atlas Novus), verschenen tussen 1648 en 1658.



Naar boven

Leven en werk van Joan Blaeu

In de publicaties over Joan Blaeu en zijn familie wordt tegenstrijdige informatie gevonden. Onderstaande korte biografie is vooral gebaseerd op het Repertorium van Nederlandse kaartmakers 1500-1900.

Joan/Jan Willemszn/Johannes Blaeu is een telg uit een vermaarde cartografie-familie. Hij werd in 1598 of 1599 in Alkmaar geboren als zoon van Willem Blaeu en Maria van Uitgeest. Vader Willem Blaeu (1571-1638) was in de jaren 1595-1596 een leerling van de beroemde Deense wetenschapper Tycho Brahe.

Tussen 1619 en 1620 studeerde Joan rechten aan de universiteit van Leiden. In 1620 werd Joan Blaeu tot doktor werd benoemd in de rechten en maakte hij een ‘ Grand tour’ door Europa. Hij trouwde met Geertruid Vermeulen en ze kregen zes kinderen. Uit zijn naam, genoemd op de in 1631 verschenen editie van de Atlantis Appendix, blijkt dat hij na zijn studie in de voetsporen van zijn vader moet zijn getreden. Na de dood van Willem in 1638 namen Joan en zijn broer Cornelis de zaak over en werd Joan officieel benoemd tot cartograaf voor de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). Toen ook Cornelis overleed, in 1642 moest Joan alleen verder. Meer dan twintig jaar (1651-1672) maakte Joan deel uit van het Amsterdamse stadsbestuur.

In 1636 bracht Joan zijn eerste werk uit: een deel van de Atlas Novus. In 1649 volgde het Toonneel der Steden, waarin stadsplattegronden van de belangrijkste Nederlandse (vesting)steden zijn opgenomen. De Atlas Maior was één van de duurste cartografische uitgaven van de 17e eeuw.
De familie Blaeu maakte zelf vrijwel geen kaarten, maar was vooral drukkerij en opdrachtgever. De Arnhemse plattegrond in het Toonneel der Steden is een bewerking van de kopergravure van Nicolaes Geelkercken uit 1639.
In februari 1672 werd Blaeus werkplaats aan de Gravenstraat achter de Nieuwe Kerk volledig verwoest door een stadsbrand. Drukpersen, gravures, boeken en papier gingen grotendeels verloren.Het jaar daarop, op 28 mei 1673, sterft Blaeu in zijn woonplaats.
De drukkerij ging over in handen van zijn zoons Willem II, Pieter en Joan II. De werkplaats werd 25 jaar later, in 1698, opgeheven. De kopergravure van de plattegrond van Arnhem bleef wonderwel bij de brand gespaard en kwam uiteindelijk in handen van de Amsterdamse drukker Frederik de Wit (1629/1630-1706).




Naar boven

Literatuur

Augusteijn, J. (1997). Historische plattegronden van Nederlandse steden. Deel 8.1 Gelderland. De Veluwe.
Alphen aan den Rijn: Uitgeverij Canaletto.

Augusteijn, J. (1998/99). De stadsplattegronden van Arnhem tot ca. 1900.
In: Bijdragen Felua, deel VII/VIII, 1998/99, pp. 38-48.

Donkersloot-de Vrij, M. (ed) (2003). Repertorium van Nederlandse kaartmakers 1500-1900.
Utrecht.

Hoedt, A.J.M. ten (1998). Plattegronden van Arnhem en andere plaatsen van de Veluwe.
In: Arnhem de Genoeglijkste, 1998, pp. 85-90.

Janssen, G.B. (1989). Het vizier op Gelderlands voormalige vestingsteden.
In: Sevenhuijsen-van Genderen, J.H. e.a. (eds). (1989). Gelderse steden omsingeld.
Zutphen: De Walburg Pers/De Gelderse Bloem. pp. 9-22.



Naar boven

Printerversie