Startpagina
Geschiedenis tot 1900
Geschiedenis 1900 - heden
Vesting Arnhem
Monumenten binnenstad
Monumenten buitenstad
Kerk, Klooster, Graf
Scholen
Straten en Pleinen
Sonsbeek en Zijpendaal
Architecten
Verdwenen monumenten
Ambacht en Industrie
Verkeer en Vervoer
Kaarten en Plattegronden
    4e eeuw Tabula Peutingeriana
    1560 Van Deventer
    1565 Guicciardini
    1580 Buchelius
    1649 Blaeu
    1715
    1853
    1874
    1895
    1925
    1957
    1967
    1635 Kaartboek Catharina Gasthuis
Gezichten op Arnhem
Arnhemmers
Bronnen
Thema's
Wandelen en Fietsen
Sitemap
Contact

De kaart van Buchelius ca 1590



Naar boven


Kaart Aernout Buchelius 



Naar boven

Arnhem rond 1580

De datering van de kaart in de literatuur verschilt nogal. De kaart staat onder de datering november 1576 in het Diarium van Buchelius (zie hieronder). De meeste auteurs (Iddekinge, Leppink, Graswinckel) hebben dat overgenomen. Augusteijn (1997) betoogt dat dat zou betekenen dat Buchelius de kaart tekende toen hij elf jaar oud was. Dat zou volgens hem wel een uitzonderlijke prestatie zijn geweest. Volgens Augusteijn is het waarschijnlijker dat Buchelius de tekening maakte op zijn tweede reis naar Arnhem in 1591. Het zou zo kunnen zijn dat Buchelius op zijn eertse reis (1576) een eerste schets maakte en die op zijn tweede reis (1591) heeft uitgwerkt. Al met al levert het een schets van Arnhem rond 1580 op.

De oriëntatie op de kaart, die eigenlijk meer een getekende impressie dan een plattegrond of vogelvluchtkaart is, is omgedraaid. Het noorden ligt beneden, links het oosten, boven het zuiden en rechts het westen.

Op de kaart worden twee zaken prominent afgebeeld: de Arnhemse verdedigingswerken en de (negen) belangrijkste gebouwen in de stad. De kaart is verder gevuld met Latijnse bijschriften en vermeldingen. Zo worden de lengtematen (’Langitude’) in de oude maat voet aangegeven.
Aan de rechterzijde (westkant van de stad dus) staat de Rijnpoort, die van alle poorten de grootste verdedigingswerken om zich heeft. Naar het noorden (op de kaart naar beneden) volgt dan de Janspoort en daar links van de Velperpoort. Een aarden wal, die de scheiding vormt tussen de dubbele gracht verbindt de Janspoort en Velperpoort met elkaar. Een dubbele gracht is nog niet geheel om Arnhem aangelegd, maar al wel tussen deze poorten.
Bovenaan de kaart (het zuiden van Arnhem) vormt de Sabelspoort de vierde grote toegangspoort tot de stad. Veel gespreksstof voor historici heeft in de loop van de jaren de poort, of wat daar op lijkt, tussen de Sabelspoort en de Velperpoort ten oosten van de Walburgiskerk opgeleverd.

De negen afgebeelde gebouwen zijn:
Uiterst links, in het oosten van Arnhem: de Walburgiskerk
Daarnaast, iets naar beneden, de Grote of Eusebiuskerk
Tussen de Walburgiskerk en achter de Eusebiuskerk het oude stadhuis op de markt
Rechts naast de Grote Kerk, de kerk van het Sint Catharina Gasthuis
Daarnaast de Broerenkerk van het Minderbroedersklooster (Franciscanen)
Daar achter, schuin boven, het St. Petersgasthuis
Voor de Broerenkerk en het St. Petersgasthuis de Janskerk
Voor de Grote of Eusebiuskerk staan nog afgebeeld, links, de kerk van het St. Agnietenklooster
Daarnaast de kerk van het St. Nicolaasgasthuis

Van deze gebouwen bestaan het oude stadhuis, de Sint Catharina kerk, de Broerenkerk, de Janskerk, de Agnietenkerk en de St. Nicolaaskerk niet meer. Slechts 1/3 van de middeleeuwse Arnhemse monumenten is bewaard gebleven. Van de ‘gewone’ middeleeuwse huizen is tegenwoordig nog minder over.

Volgens de lentematenaanduiding in voeten, ’pied’ op de kaart, in latijnse cijfers is de stad 2800 voet lang (van oost naar west) en 1700 voet breed. Omgerekend naar meters is dat respectievelijk ongeveer 900 en 600 meter.


 


Naar boven

Aernout Buchelius

Aernout Buchelius (Arend, Arnold, Arnoldus, Arnt van Buchel, Buchell) leefde van 1565 tot 1641. Waarschijnlijk is de tekening gebaseerd op een kaart die zijn stiefvader had gemaakt. Deze was namelijk landmeter in dienst van Willem van Oranje.
De kaart komt voor Buchelius’: Commentarius rerum quotidanarum (Commentaar op dagelijkse zaken) beter bekend als zijn Diarium (Dagboek).
De twee dikke delen bevatten deels autobiografisch, deels kroniekachtig werk en zijn door Buchelius tussen 1593 en 1600 geschreven in netschrift dat hij tot circa 1625 regelmatig verbeterde en aanvulde. Als basis dienden kleine boekjes (rapiaria) met aantekeningen, waarvan er één bewaard is gebleven. De aantekeningen beginnen in 1560 en lopen voort totdat ze in 1599 afbreken.

De kaart staat onder de datering november 1576. Dat zou betekenen dat Buchelius de kaart tekende toen hij elf jaar oud was. Waarschijnlijker is dat hij de tekening maakte op zijn tweede reis naar Arnhem in 1591.

Het dagboek wordt als Hs. 798 bewaard in de Universiteitsbibliotheek in Utrecht:


 


Naar boven

Literatuur

Augusteijn, J. (1997). Historische plattegronden van Nederlandse steden. Deel 8.1 Gelderland. De Veluwe.
Alphen aan den Rijn: Uitgeverij Canaletto. pp. 27-28.

Augusteijn, J. (1998/99). De stadsplattegronden van Arnhem tot ca. 1900.
In: Bijdragen Felua, deel VII/VIII, 1998/99, pp. 38-48.

Iddekinge, P.R.A., e.a. (eds.) (!982/1983). Ach Lieve Tijd. 750 jaar Arnhem, de Arnhemmers en hun rijke verleden.
Arnhem/Zwolle: De Gelderse Boekhandel - Uitgeverij Waanders, 1982/1983. Deel 1, pagina 6.

Leppink, G.B. (1996). Het Sint Catharinae Gasthuis in Arnhem in de eerste vier eeuwen van zijn bestaan (1246-1636).
Hilversum: Verloren. pp. II, 45 (noot 6), 93, 488-489.

Graswinckel, D.P.M. (1933). Een wandeling door Arnhem in vroegere eeuwen.
In: Arnhem Zeven Eeuwen Stad. Officieel gedenkboek.
Arnhem: Hijman, Stenfert Kroese en Van der Zande N.V. Boekverkoopers, 1933; pp. 123-185, pp. 166-167.

Hoedt, A.J.M. ten (1998). Plattegronden van Arnhem en andere plaatsen van de Veluwe.
In: Arnhem de Genoeglijkste, 1998, pp. 85-90.

Pollmann, J. S. (1994). ‘Aernout van Buchel (1565-1641) oudheidminaar’.
In: Utrechtse biografieën, dl. 1, Amsterdam/Utrecht, 1994, pp. 35-40.

Potjer, M. (2005). Historische Atlas van Arnhem. Van Schaarsbergen tot Schuytgraaf. Amsterdam: SUN. pp. 14-15.

Afbeeldingen uit bovenstaande literatuur, Bibliotheek Arnhem en Gelders Archief.


 

Buchelius, 'Diarium'



Naar boven

Printerversie