Startpagina
Geschiedenis tot 1900
    Stuwwal
    Grafheuvels Warnsborn
    Castellum Meijnerswijk
    Arneym
    Stadsrechtenbrief
    Commanderij en gasthuizen
    Kloosters
    Rijn- en Hanzehandel
    Rijnverlegging
    Karel van Gelre
    Beeldenstorm
    Van Geelkercken
    Zypendaal
    Prodesse en Lorentz
    Regenten in het nauw
    Franse Tijd
    Stad der Provincie
    Sloop Vestingwerken
    Treinverbindingen
    Uitbreidingsplan
    Arnhemsche Courant
    Haagje van het Oosten
    Fabriekskinderen
    Emancipatiebewegingen
    Aankoop Sonsbeek
Geschiedenis 1900 - heden
Vesting Arnhem
Monumenten binnenstad
Monumenten buitenstad
Kerk, Klooster, Graf
Scholen
Straten en Pleinen
Sonsbeek en Zijpendaal
Architecten
Verdwenen monumenten
Ambacht en Industrie
Verkeer en Vervoer
Kaarten en Plattegronden
Gezichten op Arnhem
Arnhemmers
Bronnen
Thema's
Wandelen en Fietsen
Sitemap
Contact

Prodesse en Lorentz 1792-1902

Van Verlichting tot Nobelprijs




Naar boven

Arnhems grootste wetenschapper, Hendrik Antoon Lorentz (1853-1928), werd drie jaar na zijn dood geëerd met een groot monument in park Sonsbeek. We zien achter burgemeester S.J.R. de Monchy de 22-jarige prinses Juliana. De kroon op de wetenschappelijke carrière van Lorentz was de toekenning van de Nobelprijs voor Natuurkunde in 1902.

De moderne wetenschap heeft belangrijke wortels in de 18e-eeuwse Verlichting. Het Arnhemse ‘Prodesse Conamur’ is het oudste nog bestaande plaatselijke Verlichtingsgenootschap van Nederland. De eerste ledenlijst uit 1792 geeft namen van vooral juristen, bestuurders en predikanten.


 


Naar boven

‘Ons doel is tot nut te strekken’. Dat is nog steeds de zinspreuk van het genootschap ‘Prodesse Conamur’ uit Arnhem. De vereniging heeft in haar meer dan twee eeuwen durende bestaan verschillende namen gehad, maar altijd dezelfde leus. In de tweede helft van de 18e eeuw schoten ‘nuttige’ verenigingen als paddenstoelen uit de grond in Nederland. De nieuwe genootschappen propageerden de ideeën van de Verlichting.

Opvallend is dat onder de leden van het eerste uur van Prodesse veel predikanten waren. Geloof en wetenschap gingen in Arnhem blijkbaar goed samen. ‘Den gemeenen man wijser te maaken’ was altijd het doel van het genootschap geweest. Toen Prodesselid en predikant Johannes Stolk in 1794 een pleidooi hield voor de verheffing van de gewone burger, lieten de stadsbestuurders duidelijk weten niets van die ‘verderfelijke nieuwigheden’ te willen weten. Stolk werd uit Arnhem en Gelderland verbannen en zelfs door het geschrokken Prodessebestuur geroyeerd. Na de komst van de Fransen in 1795 werd Stolk in ere hersteld, maar hij bedankte toen feestelijk voor die rehabilitatie.

Een van de belangrijkste wapenfeiten van ‘Prodesse’ was de bijdrage aan de stichting van de Arnhemse Bibliotheek in 1856. Natuurwetenschappelijke lezingen werden in de beginjaren van haar bestaan ook door ‘Prodesse Conamur’ gehouden, maar langzamerhand ontwikkelde het genootschap zich tot een letterkundige en later puur historische vereniging. De natuurwetenschappelijke activiteiten gingen naar het genootschap ‘Tot nut en vergenoegen’. Het genootschap kreeg later de naam van haar oprichter, de apotheker Wessel Knoops. Voorzitter van die vereniging was o.a. schoolmeester Geurt Timmer. Op zijn avondschool aan de Hommelseweg liet hij zijn leerling Hendrik Lorentz kennismaken met de geheimen van de natuurkunde. Voor de jonge Lorentz kwam vervolgens de opening de nieuwe Hoogere Burger School aan het Willemsplein precies op tijd. Hij begon direct in het openingsjaar van de school (1866). De opvolger van de stedelijke HBS heet nu Lorentz Lyceum en houdt zo de nagedachtenis aan zijn beroemdste leerling levend.



Naar boven

Verlichting en natuurkunde




Naar boven

De rondreizende schilder Rienk Jelgerhuis portretteerde in 1798 de familie Knoops. Vader Hendrik Gijsbert was lid van Prodesse Conamur en het opengeslagen boek is de getuigenis van de letterkundige interesse van de apotheker. Dat het gezin Knoops al vroeg belangstelling had voor de natuurkunde, laat de elektriseermachine zien, die tussen vader Hendrik Gijsbert en moeder Johanna Frederica in staat. Hun zoon Wessel Knoops, niet afgebeeld op dit familieportret, was in 1824 oprichter van het genootschap ‘Tot nut en vergenoegen’.

Afbeeldingen: Bibliotheek Arnhem (o.a. Gelderland in Beeld), Gelders Archief (o.a. Topografische Historische Atlas, Historisch Musem Arnhem, Gemeente Arnhem/Dienst Stadsbeheer, Stijn en Jan de Vries.



Naar boven

Printerversie