Startpagina
Geschiedenis tot 1900
    Stuwwal
    Grafheuvels Warnsborn
    Castellum Meijnerswijk
    Arneym
    Stadsrechtenbrief
    Commanderij en gasthuizen
    Kloosters
    Rijn- en Hanzehandel
    Rijnverlegging
    Karel van Gelre
    Beeldenstorm
       Tachtigjarige Oorlog
       Beeldenstorm in Arnhem
    Van Geelkercken
    Zypendaal
    Prodesse en Lorentz
    Regenten in het nauw
    Franse Tijd
    Stad der Provincie
    Sloop Vestingwerken
    Treinverbindingen
    Uitbreidingsplan
    Arnhemsche Courant
    Haagje van het Oosten
    Fabriekskinderen
    Emancipatiebewegingen
    Aankoop Sonsbeek
Geschiedenis 1900 - heden
Vesting Arnhem
Monumenten binnenstad
Monumenten buitenstad
Kerk, Klooster, Graf
Scholen
Straten en Pleinen
Sonsbeek en Zijpendaal
Architecten
Verdwenen monumenten
Ambacht en Industrie
Verkeer en Vervoer
Kaarten en Plattegronden
Gezichten op Arnhem
Arnhemmers
Bronnen
Thema's
Wandelen en Fietsen
Sitemap
Contact

Beeldenstorm in Arnhem 1578-1579




Naar boven

De Beeldenstorm van 1566 ging aan Arnhem voorbij. Zo’n dertien jaar later was het toch raak en werden verschillende kerken en kloosters vernield. Soms moest het interieur eraan geloven, soms werden complete gebouwen met de grond gelijk gemaakt.
De enige nog zichtbare getuige van de Arnhemse beeldenstorm in 1578 en 1579 is een muurbeschildering in de Grote of Eusebiuskerk. Op de oostmuur van de kooromgang (uiterste punt ten opzichte van de hoofdingang in het westportaal) is Christus’ Passie en Opstanding afgebeeld. De gezichten van de afgebeelde figuren (Jezus, Maria, apostelen, e.a.) zijn weggekrast.
Hierboven is het middengedeelte van de schildering afgebeeld. Van de Passiecyclus zien we de kruisafname. Het kruis zelf ontbreekt, daarvoor in de plaats is een wijdingskruis geschilderd. Dit kruis werd in 1672, bij de Franse inname van Arnhem, aangebracht. In dat jaar werd de Eusebiuskerk weer ingewijd als een katholiek gebedshuis. Na het vertrek van de Fransen ging het weer over in protestantse handen.
We zien rechts van het wijdingskruis de ladder waarmee Jezus van het kruis werd gehaald. Het vrijwel naakte lichaam van Christus zelf rust in de armen van zijn moeder Maria. Het hoofd van Maria is door het wijdingskruis niet meer zichtbaar. Links van Maria en Jezus knielen Maria Magdalena en Maria Cleophas. Rechts is de apostel Johannes (de Evangelist) afgebeeld.

Na het wegkrassen van de gezichten in 1579 werd in en na 1609 de gehele schildering overgeschilderd en verdween het geheel achter een dikke laag witte verf. Tijdens de restauratie van 1895 kwam een gedeelte weer tevoorschijn. Pas honderd jaar later, bij de restauratie van 1993, werd de complete schildering blootgelegd en gerestaureerd.



Naar boven

Beeldenstorm Broerenkerk

Twee namen zijn onverbrekelijk met de Arnhemse Beeldenstorm verbonden: Johan van Nassau en Johannes Fontanus.
Graaf Jan van Nassau, een broer van Willem van Oranje, wordt op 2 juni 1578 geïnstalleerd als de nieuwe stadhouder van Gelre. Hij is een overtuigd protestant en vast van plan de nieuwe geloofsleer in Gelre en haar hoofdstad Arnhem vaste grond te bieden.
Bevolking en stadsbestuur van Arnhem zijn echter nog steeds in ruime meerderheid trouw aan de rooms-katholieke kerk en de paus. De nieuwe stadhouder zet direct hem onwelgevallige bestuurders af en zoekt de confrontatie met de katholieke gezagsdragers. De roep van de groeiende protestante gemeente om een eigen gebedshuis ondersteunt hij door hen, met hulp van zijn soldaten, de kerk ven het Minderbroedersklooster (Broerenkerk) te laten bezetten.


 


Naar boven


Broerenkerk Kerk van het klooster van de Minderbroeders (=Observanten=Franciscanen).



Naar boven

Bij de inname van de Broerenkerk op 7 september 1578 (‘oude’ Juliaanse telling) worden de beelden in de kerk vernield. De eerste preek wordt gehouden door een (hoef)smid. De smid, die normalitair met spijkers hoefijzers in paardehoeven slaat hamert nu een spijker (nagel) in de Arnhemse katholieke leer.
De secretaris van het Arnhemse stadsbestuur, G. Sluysken, schrijft daarover later:

Reformatie der kercke Christi binnen Arnhem.
Anno 1578, den 7/17 Septembris, siin binnen Arnhem in den Minnebroederskerck de beelden omverregesmeten ende is daerop de eerste predicatie gedaen van de Gereformeerde, de kloeke ontrent acht a negen neren, dat geschiet is, daer de Ridderschap vant quartier tegenwoordig ende binnen de stadt naer gewoonte vergadert was. Den naem van den predikant onbekent ziinde, wierde door de banck genaemt Hoefsmit, in wiens predicatie mede gekomen is uyt curieusheit seecker timmerman, mede papist, die, weder uyt de predicatie gekomen ziinde, wierde van de broeders van st. Nicolaes gevraeght, wat de Hoefsmit al gepredict hadde, die antwoordende seide: „Hy heeft u sulcken nagel in de voet geslagen, dien ghy in negen jaren niet weder en sult uyttrecken."


 

Minderbroederscomplex Klooster en kerk van de Minderbroeders, ca 1650.



Naar boven

Beeldenstorm Eusebiuskerk

Een jaar na de bestorming van de Broerenkerk is de Grote of Eusebiuskerk aan de beurt. De Broerenkerk kan de toevloed van protestanten niet meer aan en men wil een grotere kerk voor het gereformeerde geloof in bezit nemen. Het oog valt dan natuurlijk op de Eusebiuskerk. De kerk wordt in de loop van 1579 al incidenteel door de aanhangers van het nieuwe geloof gebruikt. De katholieken voelen zich bedreigd en zijn bang dat ook de Eusebiuskerk ontdaan zal worden van de beelden en alle andere zaken die doen denken aan de katholieke beleving van het geloof.
Als predikant Johannes Fontanus in de Grote Kerk op 20 juni een lijkrede houdt voor de overleden Goessen van Wamel, bezoeken de katholieken gewapend met 'bylen under den mantelen' de uitvaartdienst om een eventuele protestantse inval te kunnen weerstaan.
Een maand later, op 18 september 1579, hoort het stadsbestuur van het gerucht dat enkele soldaten „in der kercke willen vallen und dieselvige schoen (=schoon/kaal) ende slecht (= plat) maken oft die beelderen enstucken slaen".
Daarop overweegt het stadsbestuur „wie men die saick (= deze kwestie) am allervorderlixsten (= voordeligste/beste) verrichten ende alle twyspalt und avermuedt (= ruzie en overmoed), so van den knechten als burgeren, verhueden muchte (= verhinderen kan), maar voordat zij tot een besluit komt, is de beeldenstorm in de Grote Kerk al een feit.

Anno 1579, den 19/29 Septembris, is door bevel van de magistraet de beeltstorminge geschiet in de Groote ofte Oude kercke ende st. Walburgen, waerhenen de lantsknegten met bloten sweerde (=ontblote/getrokken zwaarden) ende geladen roers (= geweren) ziin gegaen, ende hebben de saecke geëffectueert, die boven de viiftigh a sestigh, geliick zommige (zeggen), niet geweest en ziin.

Stadsecretaris Sluysken schrijft hierboven dat het stadsbestuur de aanstichter was van de beeldenstorm in de Eusebiuskerk van 1579, maar die bewering kan niet gestaafd worden met de verslagen van de bestuursvergaderingen.



Naar boven

Van kerken naar kloosters


Ruine van klooster Mariendaal, ca 1700 Een tekening van Abraham Rademaker



Naar boven

Nadat de kerken in bezit waren genomen voor de nieuwe leer, waren de kloosters aan de beurt. De monniken van Mariendaal en Monnikenhuizen werden gedwongen hun complexen op te geven. In fasen werden de kloosters vervolgens gesloopt. Van beide kloosters resteren nu alleen nog overgebleven grafzerken, de stenen tafels van Mariendaal en Monnikenhuizen.



Naar boven

Literatuur

Bemmel, H.Chr. van (2005). Beeldenstorm in Arnhem.
In: Arnhem de Genoeglijkste, 2005, jrg. 25, nr.3, pp. 91-99.

Keesenberg, W.A. (1978). De reformatie van Arnhem in 1578 (na 400 jaar herdacht).
Arnhem: Herdenkingscomité "400 jaar gereformeerd Arnhem".

Schulte, A.G. (1994). De Grote of Eusebiuskerk in Arnhem. IJkpunt van de stad.
Utrecht: Uitgeverij Matrijs. pp. 118-122.

Veen, J.S. van (1912). Arnhem in den tijd van overgang (1578-1590).
In: Bijdragen en Mededelingen Gelre, 1912, dl. XV, pp. 247-360.

Verhallen, R. (1989). De beginfase van het calviniseringsproces te Arnhem, 1578-1671.
In: Arnhem de Genoeglijkste, 1989, jrg. 9, nr.3, pp. 113-119.



Afbeeldingen uit bovenstaande literatuur, Bibliotheek Arnhem (o.a. Gelderland in Beeld), Gelders Archief (o.a. Topografische Historische Atlas) en Historisch Museum Arnhem.



Naar boven

Printerversie