Startpagina
Geschiedenis tot 1900
Geschiedenis 1900 - heden
Vesting Arnhem
Monumenten binnenstad
Monumenten buitenstad
Kerk, Klooster, Graf
Scholen
Straten en Pleinen
Sonsbeek en Zijpendaal
Architecten
Verdwenen monumenten
Ambacht en Industrie
Verkeer en Vervoer
Kaarten en Plattegronden
Gezichten op Arnhem
Arnhemmers
    Escher, Maurits; graficus
    Hepburn, Audrey; filmster
       Audrey Hepburn Tour
    Lindo, Isaac Anne; 1e directeur Gemeentewerken
Bronnen
Thema's
Wandelen en Fietsen
Sitemap
Contact

Audrey Hepburn in Arnhem

Inhoud

Arnhems leven (1939-1945)
Wonen in Arnhem
Tijdgenoten over Audrey Hepburn
Hepburn over Arnhem in de oorlog
Het verleden in het heden
Literatuur


 


Naar boven

Audrey Hepburn Tour Een tour anno 2008 langs belangrijke plaatsen in Arnhem waar Audrey is geweest.

 



Naar boven

Arnhems leven (1939-1945)

In september 1939 besluit Ella barones van Heemstra (1900-1984) dat haar dochter bij haar in Arnhem moet komen wonen. Het tienjarige meisje woont op dat moment bij haar vader in Londen. Vader en moeder wonen al drie jaar niet meer bij elkaar, maar zijn pas sinds 9 mei 1939 officieel gescheiden. De barones is van mening dat, na de Engelse oorlogsverklaring aan Duitsland, een oorlogsconfrontatie tussen beide landen onvermijdelijk zal zijn. Haar hoop is dat Nederland, net als in de Eerste Wereldoorlog, gespaard zou blijven van het oorlogsgeweld.
De barones is al tweemaal gescheiden. Uit haar laatste huwelijk met de rijke Engelse bankier Joseph V.A. Hepburn-Ruston is op 4 mei 1929 in Brussel een dochter geboren die bij de doop de namen Edda Kathleen krijgt. Het tienjarige meisje zou uitgroeien tot de wereldberoemde filmster en good-will-ambassadrice van UNICEF: Audrey Hepburn (1929-1993).

Audrey gaat met haar moeder en de twee oudere halfbroers Alexander en Ian (kinderen uit haar moeders eerste huwelijk) wonen in Arnhem aan de Sickeszlaan 7. Een paar maanden later, in december 1939, verhuist het gezin naar de Jansbinnensingel 8A.
Arnhem is een logische keuze, want de grootvader van Audrey is mr. Aarnoud Jan Anne Aleid baron van Heemstra (1871-1957), die van 1910 tot 1920 burgemeester van de stad was. Hij woont sinds 1937 op het imposante 18de eeuwse Huis Zijpendaal dat in deze jaren een pension voor "echtparen op leeftijd uit den deftigen stand" is.
Audrey spreekt alleen Engels en moet Nederlands leren. Ze gaat naar de Openbare Lagere School nr. 21 in de Burgemeesterswijk. Ze begint in de vijfde klas van deze school op het zogenaamde Tamboerbosje. De school, op de hoek van de Brantsenstraat en de Bouriciusstraat, krijgt later de namen Rembrandtschool en dr. P.C.M. Bosschool en wordt in het jaar 2000 gesloopt. Onderwijzer H. van Loon zegt in 1953 over Audrey: 'Een alleraardigst meisje, fijn en beschaafd in haar optreden'.
In mei 1940 vallen de Duitsers Nederland binnen en wordt Arnhem bezet. Het Engelse staatsburgerschap van Audrey mag niet bekend worden. Haar moeder draagt haar op zo min mogelijk Engels te praten. De dag voor de inval, op donderdag 9 mei, bezoekt het gezin een galaballetvoorstelling in de Arnhemse schouwburg van het Engelse gezelschap Sadler’s Wells. Ster van de voorstelling is de wereldberoemde Margot Fonteyn.
De familiebezittingen van de Van Heemstra’s worden door de Duitsers in beslag genomen. Grootvader Aarnoud moet Zijpendaal verlaten, gaat eerst in Oosterbeek wonen, maar verruilt al snel die plaats voor Villa Beukenhof aan de Rozendaalselaan in het centrum van Velp.
Vanaf 1941 volgt Audrey balletlessen op de Arnhemse Muziekschool bij Winja Marova. Tot de Slag om Arnhem, september 1944, zal ze deze in het gebouw op de Boulevard Heuvelink 2 blijven volgen. Ze is de meest getalenteerde leerlinge van haar groep en mag vanaf 1943 helpen bij de balletinstructie. Als de voedselschaarste toeneemt, verzwakt Audrey zo dat ze met lessen en instructie aan de school moet stoppen.
Gedurende de bezetting worden op de Muziekschool steeds meer Joodse leraren vervangen en wordt Duits de verplichte voertaal.

Op 15 augustus 1942 wordt een oom van Audrey (Otto graaf van Limburg Stirum) samen met vier anderen, geëxecuteerd vanwege een aanslag op een trein. Haar halfbroers Alexander en Ian worden ook opgepakt en worden verplicht in Duitsland te gaan werken.
Audrey en haar moeder verhuizen in april 1943 naar Velp en trekken in bij haar opa, baron Van Heemstra (noot 1).

Ondanks, of wellicht door, de bezetting stort Audrey zich op muziek en dans. Ze doet mee aan de illegale culturele avonden in Arnhem, de ‘Zwarte Avonden’. Ook probeert zij met kleine voorstellingen geld in te zamelen voor het verzet. Op 8 januari 1944 treedt ze als veertienjarige op in een dansvoorstelling in de Arnhemse Schouwburg.
Voor het ondergrondse verzet fungeert ze incidenteel als illegaal koerierster.

Aan dit alles komt een eind in september 1944 als de Slag om Arnhem, een onderdeel van de militaire operatie Market Garden, losbarst. Na de geallieerde mislukking moeten alle burgers Arnhem verlaten. In de Velpse villa worden veertig vluchtelingen opgenomen.
In maart 1945 ronselen de Duitsers jonge vrouwen om te werken in de soldatenkeukens. Audrey is gedwongen een maand lang zich achter in het huis verborgen te houden.
In april 1945 bevrijden de geallieerde troepen Arnhem. Eén dag na haar zestiende verjaardag is de Duitse capitulatie een feit. Haar halfbroers keren tot haar vreugde ook terug uit de Duitse arbeidskampen.

Na de oorlog besluit moeder Ella dat Audrey haar ballettalent verder moet ontwikkelen. In Arnhem wordt daarnaast met vreemde ogen naar de familie Van Heemstra gekeken. Moeder Ella werd in de oorlog gesignaleerd in gezelschap van hoge Duitse legerofficieren. Het ene verhaal is dat Ella openlijk pro-nazi was om haar ondergronds verzetswerk te camoufleren, het andere dat ze daadwerkelijk een collaborateur was, maar dit vooral deed om haar kinderen te beschermen. Wat ook tegen barones Ella pleit, is haar ontmoeting met Hitler in 1935 en de betrokkenheid van haar ex-echtgenoot Hepburn-Ruston bij de fascistische partij van Oswald Mosley in Engeland.
Ella en Audrey besluiten om naar Amsterdam te gaan zodat Audrey les kan nemen bij de absolute ballettop: Sonia Gaskell. Met de verhuizing naar Amsterdam komt een einde aan de Arnhemse periode van Audrey Hepburn. Haar verblijf in Arnhem duurde in feite slechts vier jaar, vanaf 1943 woonde ze in Velp (zie noot 1).


 

Audrey en moeder Ella, 1938



Naar boven

Wonen in Arnhem


Adresboek van Arnhem, 1940 



Naar boven

In het Adresboek van Arnhem uit 1940 komt “(baronesse E. van) Heemstra, Jansbinnensingel 8a" voor. Het gaat hier om Audrey en haar moeder, want de E staat voor Ella.
De vader van Ella en grootvader van Audrey is mr. A. J. A. A. baron van Heemstra (1871-1957), de vroegere burgemeester van Arnhem (1910-1920). Die functie wordt niet vermeld, wel zijn laatste: oud-Gouverneur van Suriname (benoemd in november 1920, in functie van 23-5-1921 tot 1-4-1928).Het adres is Huis Zijpendaal, waar Audrey regelmatig bij haar opa logeerde.
S. baron van Heemstra is Schelto van Heemstra (1879-1960), de commissaris van de koningin van Gelderland (1925-1944 en 1945) die in de Gouverneurswoning op de Markt woonde. Hij was een oom van de grootvader van Audrey.
In hetzelfde adresboek wordt bij Sickeszlaan 7, het eerste zelfstandige woonadres van Audrey, vermeld "ledig". Na hun verhuizing naar de Jansbinnensingel kwam dat huis dus leeg te staan.


 

Jansbinnensingel 8a Adresboek Arnhem, 1940



Naar boven

Tijdgenoten over Audrey Hepburn

De in 1936 in Arnhem geboren Rose-Marie Willems-Sleijster vertelt:
"Ik zat in de oorlog op de balletschool van mevrouw Bloema-De Jager in Arnhem. Ballet was gewoon iets wat moest, het hoorde bij je opvoeding, net als zwemmen en gymnastiek. Wij waren als vier-, vijfjarigen de kleintjes. Audrey zal in die tijd een jaar of veertien geweest zijn en zij was één van de beste leerlingen. Geregeld mocht zij daarom de lessen aan de kleuters overnemen. Ik zie nog zo voor me hoe ze er toen uitzag. Ze was lang en dun, had grote handen en voeten. Haar tanden stonden een beetje scheef. Opvallend waren haar mooie grote ogen. Ze probeerde echt wat van die lessen te maken. Ze was ernstig voor haar leeftijd. Er was zo'n ouderwetse grammofoon en als we dansten op de muziek, dan klapte zij daarbij in haar handen. Als jong kind ben je natuurlijk niet zo braaf, af en toe deed ik iets wat niet mocht. Dan zei Audrey: jij daar, in je bruine pak, niet zo ondeugend zijn, maar beter je best doen.' Ik denk dat ze tijdens de oorlog in de stad Arnhem heeft gewoond, al weet ik dat niet zo precies. Ik dacht tot het bombardement wel, daarna zijn Audrey en haar moeder verhuisd. Als kind wist ik wel dat het oorlog was, maar ik was natuurlijk veel te jong om het me echt te realiseren.
In 1953 ben ik als aupair naar New York gegaan. Audrey zat daar toen ook. Ze trad samen met Mel Ferrer op, met wie ze dat jaar was getrouwd, in het stuk 'Ondine', waarin ze een zeemeermin speelde.
Ik heb haar toen een briefje geschreven. Dat ik antwoord zou krijgen, had ik volstrekt niet verwacht, maar ja hoor. Of ik zin had om naar haar toe te komen na de voorstelling. Ik ontmoette haar in de kleedkamer. Ze wist meteen weer wie ik was. 'Jij was dat meisje in het bruine pak,' zei ze.
Ze had een gezellige kleedkamer met een heleboel knuffelbeesten. Haar haar was goud geverfd in verband met de voorstelling. We hebben wat zitten kletsen, daarna nam ze me mee in een taxi.
Later hebben we samen nog eens gewinkeld en geluncht. Het was heel gezellig. Het was een wonder hoe Audrey aan de ene kant zo eenvoudig kon zijn en aan de andere kant zo'n grote uitstraling kon hebben. We hebben daarna nog wel met elkaar geschreven, ik heb nog een mooie foto van haar cadeau gekregen, maar langzamerhand verwatert zo'n contact. Ik ben haar altijd blijven volgen. Ze is me dierbaar gebleven. Een gemakkelijk leven heeft ze niet gehad.  Op de laatste foto's zag je wat er aan de hand was, je voelde dat ze niet meer beter kon worden. Het raakte me toen ik hoorde dat ze dood was gegaan. Ze was een fantastisch mens, door haar talent, maar ook om wat ze voor anderen heeft gedaan.
Bron: Margriet, nr. 41, oktober 1993.


 

Audrey op balletles in Arnhem



Naar boven

Hepburn over Arnhem in de oorlog

Over de verhuizing naar Arnhem
“Ik sprak al nauwelijks Nederlands omdat we thuis Engels spraken, maar toen ik terugkeerde, beheerste ik die taal helemaal niet meer. Ik probeerde het wel eens, maar dan bleek ik zo’n afschuwelijk accent te hebben. (…) Toen ik pas thuis was, moest ik veel huilen. Ik zat te jammeren, terwijl ik chocolade at en mijn best deed het Nederlands onder de knie te krijgen. Afleiding had ik niet veel. Ik leerde die taal omdat ik toch niets anders te doen had.”

Over de Arnhemse evacuatie
"It was human misery at its starkest—masses of refugees on the move...hundreds collapsing of hunger... We took in forty, but...there was literally nothing to eat."

Over de bevrijding
"We whooped and hollered and danced for joy. I wanted to kiss every one of them. The incredible relief of being free—it's something that's very hard to verbalize. Freedom is more like something in the air. For me, it was hearing soldiers speaking English instead of German, and smelling real tobacco smoke again from their cigarettes."

In 1954 kwam Audrey Hepburn even terug naar Arnhem om met haar echtgenoot Mel Ferrer o.a. een krans te leggen bij het Airbornemonument in Oosterbeek.


 

Audrey en Mel Ferrer in Oosterbeek



Naar boven

Het verleden in het heden

Audrey Hepburn wordt in Arnhem geëerd door een, helaas weinig gelijkend, borstbeeld van kunstenaar Kees Verkade op het Burgemeestersplein. Op 23 april 1994 vindt de onthulling van dit beeld door cabaretier Paul van Vliet, evenals Audrey Unicef-ambassadeur, plaats. De Nederlandse familie van Audrey had het beeld liever op de Jansbinnensingel gezien, maar een brief met dat verzoek aan de wethouder mocht niet baten. In 2003 krijgt het beeld, maar vooral de sokkel een opknapbeurt.
Op de Jansbinnensingel 8 is een plaquette aangebracht die voorbijgangers wijst op het verblijf van Audrey Hepburn (2006: plaquette bij huisnummer 8c, winkel ‘Beter Horen’; Audrey zelf woonde op 8a boven de winkel). De gedenkplaat vermeldt september 1944 als einde van het verblijf daar, maar wellicht is het gezin Hepburn al ruim een jaar eerder naar Velp verhuisd (zie noot 1).
In 2005 wordt de mascotte van de internationale manifestatie Arnhemse Mode Biënnale gemodelleerd naar Audrey Hepburn. Door het dagblad De Gelderlander wordt dit beeld uitgeroepen tot Arnhemmer van het jaar 2005.



 

Borstbeeld Audrey Hepburn, 2006



Naar boven

Audrey Hepburn Tour Een tour anno 2008 langs belangrijke plaatsen in Arnhem waar Audrey is geweest.

 



Naar boven

Literatuur

Adresboeken van Arnhem, 1935-1950.
De Gelderlander
, o.a. 24-12-1993, 26-4-1994, 22-7-2002, 31-12-2005.

Iddekinge, P.R.A. van (1994). Zwarte avonden in Arnhem 1942-1955. Cultuur buiten de Kultuurkamer. Utrecht: Uitgeverij Matrijs. pp. 15.
Jas, J. (2005). Zypendaal na de Brantsens (deel 2).
In: Infobulletin Parken Sonsbeek, Zijpendaal en Gulden Bodem. (Vereniging Vrienden van Sonsbeek), jrg. 17, nr. 4, zomer 2005, pp. 4-6.

Margriet, oktober 1993 (nr. 41).

Maychick, D. (1993). Audrey Hepburn. De biografie.
Amsterdam: Luitingh-Sijthoff.

Meurs, M. van (1998). Arnhemse verhalen en gebeurtenissen van 1940 tot heden.
Utrecht: Uitgeverij Matrijs. pp. 12-15.

Paris, B. (2002). Audrey Hepburn.
Berkley: Penguin Books

Segers, Y. (2003). Heemstra, Aarnoud Jan Anne Aleid baron van (1871-1957).
In: Biografisch Woordenboek van Nederland.

Spoto, D. (2006). Bekoorlijk. Het leven van Audrey Hepburn. Amsterdam: Archipel.


Afbeeldingen uit bovenstaande literatuur en Gelders Archief.
Foto’s 2006: Stijn de Vries.
Noten
1. Over het tijdstip van de verhuizing naar Velp wordt verschillend gedacht. Van Meurs noemt april 1943, Paris 1942.
De aangetrouwde familie van Audrey Hepburn, bij monde van Joke Quarles van Ufford, zegt dat de verhuizing pas bij de evacuatie van Arnhem in september 1944 plaats vond (Gelderlander 24-12-1993).


 

Audrey Hepburn, 1935



Naar boven

Printerversie